ما در “لحظه” ایستاده‌ایم. در فرآیند طویل تاریخی که عمر بلندی دارد.

ما در یک “لحظه” و “آن” ایستاده‌ایم. پنجاه یا شصت سال برای تاریخ بشر یک “لحظه” است.

امام با قیام خود این لحظه و مسیر را بر هم زد. از خرداد سال ۴۲ ما در یک لحظه بلند تاریخی قرار گرفتیم که قرار است به سمت ساخت یک “تمدن ایرانی اسلامی” حرکت کند

از ابتدای آغاز این “لحظه” با حوادث پرفراز و نشیب بزرگی روبرو بوده‌ایم. سال‌ها تبعید، شکجنه، زندان، اعدام، پیروزی، تجزیه‌طلبانِ ابتدای انقلاب، کومله، حزب دمکرات کردستان، غائله تبریز، مهاباد، ترور شهید مطهری، قرنی، مفتح، تسخیر سفارت آمریکا، کوتای نوژه، آغاز جنگ، سقوط خرمشهر، عزل بنی صدر، جنگ مسلحانه سازمان نفاق، ترور بهشتی، رجایی، باهنر، ائمه جمعه، مردم عادی، حج خونین، قطعنامه، مرصاد، عزل منتظری، رحلت امام، تحریم‌ها، ۱۸ تیر، فتنه تقلب در انتخابات، داعش، آبان و بنزین، حاج قاسم، زن زندگی آزادی و … همه در آن نگاه و ساحت تمدنی تاریخی، همان یک “لحظه” است.

تمام این ۴۵ سال در بُرش بلند تاریخی یک “لحظه” است. اما لحظاتی که بر محور اصل ولایت فقیه از آن عبور کردیم. عبوری که در آن هم انقلاب ماند، هم گزندی بر تمامیت ارضی ایران وارد نشد.

 

اصلِ ولایت فقیه ستون بقای ایران و انقلاب است. خدا ستون این خیمه ولی فقیه عادل آیت‌الله خامنه‌ای را حفظ کند.
اهمیت این اصل را امروز و نسل امروز که بحران‌های بزرگ دهه اول انقلاب را درک ننموده، باید درک و مرور کند. اصل و جایگاه ولایت فقیه در درجه اول و سپس شخص ولی فقیه که باید حامی او بود.

 

✍️ دکتر علیرضا زادبر

 

 

 

 

 

 

همزمان با نام نویسی داوطلبان تحصیل در حوزه‌های علمیه خواهران سراسر کشور، پذیرش طلبه خواهر در مقطع سطح 3 رشته «مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی» و «علوم و معارف حدیث شیعه» توسط مدرسه علمیه تخصصی کوثر شهرستان فردیس از اول اردیبهشت آغاز شده است.

 

شیوه تحصیل در مقطع سطح ۳ رشته «مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی»و «علوم و معارف حدیث شیعه» به صورت حضوری و تمام وقت خواهد بود و سنجش داوطلبان از طریق شرکت در آزمون کتبی 31 تیر ۱۴۰3 و مصاحبه علمی انجام خواهد شد. علاقه مندان می‌توانند جهت دریافت دفترچه راهنمای پذیرش، و نام نویسی به آدرس paziresh.whc.ir در بازه زمانی تعیین شده مراجعه نمایند.

 

همچنین داوطلبان تحصیل در این رشته، از طریق تماس تلفنی 02636551090 و یا به صورت حضوری با مراجعه به معاونت آموزش حوزه علمیه تخصصی کوثر واقع در فردیس، فلکه چهارم، خیابان 40 شرقی، روبه روی مخابرات، ثبت نام خود را تکمیل نمایند.

 

 

 

 

 

 

 

 

به گزارش معاونت پژوهش مدرسه علمیه عالي کوثر نود و نهمين پیش‌نشست كنگره بين ­المللي علامه طباطبايي با عنوان «زن در عرفان از منظر علامه طباطبايي» برگزار شد.

 

به نقل از کرکه آبادی معاون پژوهش مدرسه علمیه کوثر این پیش‌نشست به میزبانی مدرسه علميه عالي كوثر فرديس روز یکشنبه 7آبان با همكاري مدرسه ريحانه النبي مارليك و مدرسه علميه كوثر صفادشت و دبيرخانه كنگره بين­المللي علامه طباطبايي با حضور معاون فرهنگي مركز مديريت حوزه‌های علميه خواهران سراسر كشور حجت‌الاسلام‌والمسلمین رجبي در سالن اجتماعات حوزه علمیه کوثر فردیس برگزار شد.

 

حجت‌الاسلام‌والمسلمین رجبي ضمن بيان اينكه علامه طباطبايي شخصيتي عظيم و بی‌مثال است ايراد داشتند طلاب به‌عنوان كساني كه علاقه‌مند به معارف اسلامي هستند موظف‌اند از اين شخصيت والا بهره‌مند شوند.

 

ايشان با بيان اينكه علم عرفان به شناخت ذات اقدس اله مي­پردازد و منتهي به شناخت قلبي و شهودي می‌شود اشاره كردند كه اين نوع شناخت را عالمان علم عرفان در قالب استدلال‌های فلسفي و نظري و تئوريك عرضه می‌دارند و سعي می‌کنند آن را در قالب يك موضوع و محمول و براهيني كه دارد عرضه كنند و تبديل به يك علم كلان به نام علم عرفان كنند.

 

حجت‌الاسلام‌والمسلمین رجبي همچنين ايراد داشتند علم عرفان نظري داراي دو ركن اصلي توحيد و انسان كامل است؛ اما علم عرفان عملي، علمي است كه نقشه راه آن توسط مرشد رباني در اختيار افراد قرار می‌گیرد و آنها را به فردي سالك مبدل می‌کند.

 

ايشان با اشاره به اين كه علامه طباطبايي در رساله توحيديه خود دراین‌خصوص بابي را گشوده‌اند بيان داشتند كه خداوند در بحث عرفان نظري حدي ندارد و موجود نامحدود است و تمام موجودات عالم تجليات باری‌تعالی هستند. خداوند متعال ظهور در عالم هستي دارد و در واقع كل عالم مظهر خداست بنابراين جميع كمالات خداوند در موجودي به نام انسان كامل متجلي شده است. اين موجود كامل است كه به فعليت رسيده و هيچ نقصي در او قابل‌مشاهده نيست و نمونه بارز آن در كل هستي امام علي علیه‌السلام است. درك مقام انسان كامل بخش مهمي از علم عرفان است كه اهل معرفت در طول تاريخ به آن پرداخته‌اند.  

 

حجت‌الاسلام‌والمسلمین رجبي با اشاره به رساله الولايه علامه طباطبايي كمال اخير و سرمنزل مقصود را در عرفان ولايت الهي دانستند كه در واقع انسان درك می‌کند در عالم جز خدا كسي نيست و تنها اوست كه بر همه چيز احاطه دارد.

 

ايشان ابراز داشتند علامه در اين رساله بسيار زيبا اشاره كردند كه اگر كسي وارد اين مسير شود و با حضور يك استاد و راهنماي واقعي مسير عرفان را طي نمايد او يك انسان واقعي می‌شود كه در واقع طبق نقشه راه يعني عمل به واجبات و محرمات و اخلاقيات نيكو پيش رفته است.

 

رجبي با بيان اينكه عرفان از اسلام جدا نيست و صحبت از زن در عرفان در واقع همان صحبت از زن در اسلام است اشاره كردند علامه در الميزان بحث مبسوطي در خصوص زن در اسلام دارند و مقام و جايگاه زن در اسلام را با مقام زن قبل از اسلام غير قابل‌قیاس می‌داند.

 

ايشان همچنين به نقل از علامه بيان داشتند تفاوت‌های بيولوژيكي و روان‌شناختی زن و مرد باتوجه‌به كاركردهاي زن و مرد موجب برتري يكي بر ديگري نيست چرا كه زن و مرد از یک‌نفس واحده آفريده شده‌اند و در واقع اين دو از يك جوهر واحد هستند. دستيابي به كمالات فراجنسيتي است و همه می‌توانند با پیش‌گرفتن طريق سلوك واقعي به توحيد برسند.

 

رجبي با بيان اينكه علامه در الميزان حيات مرد را تعقلي و حيات زن را احساسي و عاطفي می‌داند ادامه دادند انسان به ما هو انسان هم عقل و هم عاطفه دارد و فرقي بين زن و مرد دراین‌خصوص نيست؛ اما در زنان غلبه جنبه عاطفي بيشتر است و اين مسئله به معني عدم عقل براي زنان نيست البته كساني هستند كه به طور متوازن در تمام جوانب رشد دارند، بانواني كه هم در عرصه تعقل و تربيت عقلاني رشد دارند و هم در عرصه عاطفي زمينه رسيدن به كمالات را براي خود فراهم می‌کنند.

 

ايشان در ادامه با اشاره به اينكه افراد به‌حسب موقعيت جغرافيايي خود و سنت‌هایی كه در آن قرار گرفته‌اند متفاوت هستند و همين نكته سطح فهم قرآن و اسلام را در ايشان متفاوت كرده است، ادامه دادند كه از ديدگاه علامه طباطبايي بخشي از مطالبي كه درباره جايگاه زن در اسلام آمده است توسط اين افراد فهم درستي نشده است و نمي­توان آن فهم‌ها را با اسلام اصيل مترادف دانست و ديدگاه علامه دراین‌خصوص كاملاً متفاوت با ديدگاه اين افراد است؛ چرا كه برخي از اين افراد زن را فقط حيواني می‌دانند كه در جهت رشد و كمال مرد آفريده شده است و خود قابليت رشد ندارد. در عرفان نظري و عملي نگاه مختلفي درباره زن شده است؛ حتي فلاسفه عارف نيز برخي ديدگاهي خلاف ديدگاه اسلام دارند و عباراتي كه در خصوص نقص عقل زن در برخي کتاب‌های اسلامي از جمله نهج­البلاغه آمده است نياز به توضيح و تبيين دارد كه طبق بيان علامه عباراتي نسبت‌سنجی است. يك انسان كه هم عقل دارد و هم عاطفه دارد اگر عقل بر عاطفه او غلبه كند نقصان عاطفه دارد و اگر عاطفه او غلبه كند نقصان عقلاني دارد؛ نه به اين معنا كه به طور تكويني فاقد عاطفه يا عقل است و نمی‌تواند در حيث عاطفه يا عقل رشد كند و به مدارج كمال برسد؛ بلكه او نيز می‌تواند به عالی‌ترین درجات برسد و مهم‌ترین دليل آن هم وقوع آن است.

 

رجبي در ادامه بيان كرد زنان زيادي در طول تاريخ هستند كه به اوج كمالات علمي و عملي رسیده‌اند حتي نقش‌های اجتماعي و سياسي داشتند از جمله حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها كه در بعد علم و عمل در اوج عرفان هستند قبل از آنكه امام علي علیه‌السلام به مرحله خطبه خواني و سخنراني برسند حضرت زهرا بعد از رسول اكرم صلی‌الله عليه و آله در مقابل طاغوت زمان خطبه خواني كردند و با عالی‌ترین مضامين قدرت طاغوت را به چالش كشيدند.

 

 

 

 

 

نود و نهمين پيش نشست علمي كنگره بين المللي علامه طباطبايي

 

موضوع:
زن در عرفان از منظر علامه طباطبايي

 

با حضور: حجت الاسلام و المسلمين رجبي (معاون فرهنگي مركز مديريت حوزه هاي علميه خواهران كشور)

 

مكان:
مدرسه علميه عالي كوثر فرديس

زمان:
روز يكشنبه هفتم آبان 1402 ساعت 12 الي 14

 

 

 

 

 

رهبر انقلاب اسلامی در دیدار نخبگان علمی با تأکید بر توانایی‌های جامعه علمی کشور فرمودند: «اگر از این فرصتِ وجودِ «خواستن و توانستن» ــ که امروز هست ــ استفاده نکنیم، ظلم کرده‌ایم. چه کسی باید از این فرصت استفاده کند؟ هم مسئولین باید استفاده کنند، هم خود نخبه‌ها، هم خود مراکز علمی باید استفاده کنند؛ اگر نکنیم، ظلم کرده‌ایم؛ به کشورمان ظلم کرده‌ایم، به تاریخمان ظلم کرده‌ایم. همه مسئولیم؛ بنده هم مسئولم، مسئولان دولتی و اجرائی هم مسئولند، شما جوانها هم مسئولید، وزرای محترم دستگاه‌های علمی و مرتبطین مراکز علمی هم که مسئولیّت دارند مسئولند. همه باید تلاش کنیم تا این حرکت علمی، این چیز جدیدی که بنده توقّع دارم ــ یعنی یک حرکت مبتکرانه، راه‌های میان‌بُر، جهش جدید، خیزش جدید ــ اتّفاق بیفتد.»۱۴۰۲/۰۷/۲۵

به همین مناسبت در گفت‌وگو با دکتر میثم فرج‌اللهی، سرپرست مرکز فناوری‌های راهبردی معاونت علمی ریاست جمهوری به بررسی الزامات جهش جدید در حرکت علمی کشور پرداخته است.

* یکی از نکاتی که رهبر انقلاب امروز خطاب به جامعه علمی و نخبگان بیان کردند احتیاج به یک خیز و حرکت جدید بود. دلیل نیاز کشور به جهش جدید علمی و مبتکرانه چیست؟

* شاید در قرن‌های گذشته یا حتی مثلاً ۵۰ سال گذشته ۱۰۰ سال گذشته، فاصله و اختلاف علمی و فناوری بین کشورها صرفاً در مقالات و کتاب‌ها و آزمایشگاه‌ها خودش را نشان می‌داد اما در ۱۰۰ سال گذشته می‌بینیم که این اختلاف علمی و فناوری علاوه بر این مسائل خود را در اقتصاد و فرهنگ و مسائل امنیتی و امنیت غذایی نیز نشان می‌دهد و همه اینها یک ابزار اعمال فشاری بر کشورهای دیگر شده است.

 

همان‌طور که رهبر انقلاب هم مکرراً به حدیث «العلم سلطان» اشاره میکنند، واقعاً علم و فناوری به عنوان ابزار قدرت و اعمال نفوذ و حتی استعمار و استکبار دارد خود را نشان می‌دهد. لذا علم و فناوری ابزاری برای اعمال نظریات، جنگ‌های تمدنی و مبارزه‌های تمدنی شده است.

 

ما قبل از انقلاب اسلامی در دوره قاجار و پهلوی از لحاظ علم و فناوری به شدت عقب نگه داشته شدیم. حتی بعد از انقلاب هم با وجود اینکه خیلی خوب سرعت گرفتیم ولی همچنان با دنیای علم و فناوری و کشورهای پیشرفته فاصله داریم. آنها در دوره‌های طولانی استعمار و چپاول، پول‌های زیادی به دست آوردند. از ابزارهای متعدد علم و فناوری استفاده کردند، بهینه‌سازی‌های زیادی انجام دادند، لذا توانسته‌اند که رشد خیلی خوبی در عرصه علم و فناوری پیدا کنند. ما هرچقدر هم تلاش بکنیم شاید بتوانیم به سرعت آنها برسیم ولی همچنان این فاصله در علم و فناوری بین ما وجود دارد و باید آن‌را پُر کنیم.

 

اگر ما به همین روند ادامه دهیم احتمالاً نتوانیم این فاصله اختلاف علم و فناوری را پُر کنیم بلکه احتمالاً فاصله ما بیشتر خواهد شد و این اتفاق باعث می‌شود در مسائل اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و امنیتی ابزاری در دست دشمن برای فشار به ما باشد. اگر با همین روش‌های متداول بخواهیم پیش برویم قطعاً نمی‌توانیم این فاصله را روز به روز کم کنیم. برای اینکه بتوانیم این فاصله را کم کنیم و حتی از قافله علم جلو بزنیم و در این مبارزه تمدنی حرفی برای گفتن داشته باشیم و نه تنها بقا داشته باشیم، بتوانیم توسعه پیدا کنیم و کشورهای بیشتری را با خودمان همراه کنیم، ناگزیر هستیم از روش‌های نوآورانه و مبتکرانه برای توسعه علم و فناوری استفاده کنیم. نیازمند به جهش هستیم در علم و فناوری، نیازمند استفاده از راه‌های میان‌بُر هستیم. معمولاً راه‌های میان‌بُر راه‌های سخت‌تری است، اما نیازمند به طی کردن راه‌های سخت هستیم. باید ابتکار و خلاقیت به خرج دهیم و راه‌های جدیدی را برای توسعه علم و فناوری کشف کنیم، وگرنه این فاصله ما نه تنها کم نخواهد شد بلکه روز به روز زیاد تر خواهد شد.

 

رهبر انقلاب تذکر دادند که در دوره گذشته ما متأسفانه غرّه شدیم. شاید اگر همان رشد را حفظ می‌کردیم الان وضعیت بهتری داشتیم. اما متأسفانه نتوانستیم رشد را حفظ کنیم بخصوص در عرصه فناوری و تبدیل فناوری به ثروت عملکرد خیلی خیلی خوبی را نداشتیم. پس در دوره جدید و در گام دوم انقلاب اسلامی باید با جهش بیشتر، با روش‌های مبتکرانه این اختلاف را کم کنیم و بتوانیم نفوذ فناوری در اقتصاد دانش‌بنیان را با روش‌های مبتکرانه پیش ببریم.

 

* ضرورت این اقدام چیست؟
* در بحث‌هایم اشاره کردم توجه موضوع علم بسیار ضروری است. چرا؟ چون الان اختلاف علم و فناوری و فاصله طبقاتیِ بین ما و دانشمندان دنیا، صرفاً اختلاف بین دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی را ایجاد نکرده؛ بلکه این اختلاف باعث فشارهای سیاسی، فشارهای اقتصادی، فشارهای امنیتی، فشارهای امنیت غذایی شده است. حتی در عرصه فرهنگی هم اختلاف فاصله بین علم و فناوری باعث شده که دشمن بتواند به راحتی بر ما فشارهای زیادی را بیاورد. این اختلاف یک ابزار اعمال قدرت است و ما باید این ابزار قدرت را از دست دشمن بگیریم. علاوه بر آن باید بتوانیم یک ابزار قدرتی داشته باشیم که بتوانیم ما بر آنها اعمال فشار کنیم. در مبارزه تمدن اسلامی با تمدن غرب؛ این ابزار به خوبی در دست ما نیست. ما باید بتوانیم به سرعت ابزار اعمال قدرت را که، علم و فناوری است در دست بگیریم.

 

* چرا تکیه صرف به مقالات علمی نمی تواند زمینه ارتقای اساتید و اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها باشد و چرا این کار منطقی نیست؟

* موضوع مهم دیگری که امروز مورد تأکید رهبر انقلاب قرار گرفت، ارتقای اساتید در بحث مقالات است. مقاله، موضوعی نیست که ما آن را کنار بگذاریم. بالاخره برخی اساتید توانمندی خوبی در ارائه مقالات دارند و در مرز دانش کار می‌کنند. باید مقالات فاخر و پُر استناد بدهیم که دنیا بداند که کشور جمهوری اسلامی در عرصه علمی دارد واقعاً خوب عمل می‌کند. اما اینکه مقاله را یک موضوع وتویی کنیم یعنی بگوییم همه اساتید باید از این الگو پیروی کنند، همه اساتید باید امتیاز مشخصی در مقاله داشته باشند، این موضوع، به چند دلیل درست نیست.

 

اولاً این اتفاق نشان می‌دهد هیئت ممیزه و هیئت داوری ما توانایی تشخیص ارتقای اساتید را ندارد. یعنی ما نمی‌توانیم به استاد بگوییم شما ارتقا پیدا کرده‌ای و از مرحله استادیاری رفته‌اید دانشیاری شده‌اید. باید بفرستیم مجلات خارجی این داوری را برای ما انجام دهند!

 

دوم اینکه خیلی از اساتید می‌توانند وارد صنعت شوند و مشکلات کشور را حل کنند. می‌توانند از علمشان ثروت‌زایی کنند، شرکت‌های دانش‌بنیان تشکیل دهند و مسائل و موضوعات فناوران کشور را حل کنند. اما خیلی وقت‌ها این موضوعات به انتشار مقاله منجر نمی‌شود.

 

اگر بخواهیم همه اساتید را با یک خط‌کش ارزیابی کنیم کار درستی نیست. لذا این موضوع وتویی کردن مقاله برای ارتقای علمیبنظرم اصلاً منطقی نیست. باید هر استاد را متناسب با استعدادش ارزیابی کرد. ممکن است فردی، استاد فناوری باشد، استاد صنعتی باشد، اما از هیچ‌کدام از کارهای صنعتی‌اش مقاله در نیاید ولی پایان نامه‌های خوبی استخراج شود. لذا موضوع وتویی کردن مقاله برای ارتقای علمی واقعاً موضوع منطقی نیست و باید اصلاح شود.

 

منبع: https://farsi.khamenei.ir

 

 

 

 

 

چکیده

حفظ قرآن از محبوب ترین و ارزشمندترین عمل نزد خدا پس از انجام واجبات الهی است بی تردید مسبب تقویت ایمان و رشد حافظان قرآنی می شود که بستگی به مقدار اثرگذاری در حافظان است. این پژوهش به بررسی آثار فردی دنیوی و اخروی حفظ قرآن از منظر رهبر معظم امام خامنه ای اختصاص داده شده است. در این مقاله به روش توصیفی، تحلیلی به نگارش درآمده است و آثار حفظ قرآن از دیدگاه و منظر امام خامنه ای بررسی شده است. دستاوردهای پژوهشی پیش رو تحلیلی از آن است که آثار دنیوی حفظ قرآن عبارتند از: تلاوت مستمر، شناخت کتاب قرآن، کسب نعمت الهی، انس با قرآن، تدبر در قرآن و هدایت قرآنی، حیات معنوی انسان و آثار اخروی حفظ قرآن، ثواب حفظ قرآن و دریافت پاداش اخروی، و ورود به بهشت می باشد.

واژگان کلیدی: حفظ قرآن، آثار فردی، آثار دنیوی، آثار اخروی

 

محقق: سیده رقیه میرتقی

تابستان1402

 

 

 

 

 

 

به گزارش خبرگزاری رسا، حجت الاسلام والمسلمین ابوالقاسم مقیمی حاجی معاون پژوهش حوزه‌های علمیه کشور در آئین افتتاحیه سال تحصیلی ۱۴۰۳_۱۴۰۲ دانشکده دین و رسانه که در سالن همایش‌های این دانشکده برگزار شد، اظهار کرد: با شناخت ظرفیت‌هایی متقابل می‌توانیم گام‌های عملیاتی‌تر برداریم.

 

وی با اشاره به اینکه باید بررسی شود که ذات رسانه با بستر فطری و مکانی چقدر پیوند خورده است، مطرح کرد: در کارهای پژوهشی و آموزشی این دانشکده تبیین این تقطه برای ساخت رسانه دینی واجب است.

 

معاون پژوهش حوزه‌های علمیه کشور ادامه داد: اگر بخواهیم به سمت رسانه دینی حرکت کنیم باید بدانیم در چه مسائلی باید تعریف جدید داشته باشیم و از چه مرزهای خنثی‌ای می‌توانیم استفاده کنیم.

 

وی با بیان اینکه در بحث بانکداری این مرزها را رعایت نکردیم و تنها یک کتابچه عقود اسلامی منتشر کردیم ولی ماهیت ربوی بانک‌ها ادامه پیدا کرده است، عنوان کرد: در رسانه نیز اگر این تفکیک را انجام ندهیم ماهیت اقتصاد اسلامی در این عرصه نیز تکرار خواهد شد.

 

حجت الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی با اشاره به اینکه دین برای مدیریت فرد و جامعه آمده است و رسالت انبیا یک رسالت سلوکی و فردی نبوده است، خاطرنشان کرد: پیوند دین و رسانه در مبانی نظری و نطام عرصه رسانه خود را نشان می‌دهد.

 

وی با بیان اینکه در این دانشکده، دروس و پایان نامه‌ها باید به این موضوعات توجه شود، تصریح کرد: اگر رسانه را صرفا یک ظرف و دین را یک پیام بدانیم هیچ گاه نمی‌توانیم به هدف اصلی تربیتی دین برسیم.

 

معاون پژوهش حوزه‌های علمیه کشور با اشاره به اینکه در حوزه‌های علمیه و در عرصه پژوهش حدودا ۷۰ رشته تحصیلی ابلاغ و ۱۰۰ رشته نیز تصویب شده است، یادآور شد: این نگاه توسعه‌ای حوزه در عرصه پاسخگویی به نیازهای جامعه است.

 

وی با بیان اینکه ۷۰ تا ۱۰۰ هزار کتاب تولید کرده‌ایم که حاصل نظر اندیشمندان و پژوهشگران است، ابراز کرد: تمام این مطالب درکنار ترویج بیش از ۸۰۰ نشریه علمی، پژوهشی و ترویجی نشان‌گر ظرفیت علمی و پژوهشی حوزه است.

 

حجت الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی با اشاره به اینکه دبیرخانه حمایت از پژوهش‌های مورد نیاز جامعه و حاکمیت ایجاد شده است، بیان کرد: اولویت‌های پژوهشی مورد نیاز جامعه در ۲۶ رشته و گرایش به صورت سالانه اعلام می‌شود.

 

وی با بیان اینکه در طول سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ دو هزار طرح واصل شده است، اظهار داشت: هدف این دبیرخانه پاسخ به نیازهای حاکمیت است و اولویت‌های عینی جامعه را مدنظر قرار داده است.

 

معاون پژوهش حوزه‌های علمیه کشور اضافه کرد: آثار ۲۰ سال اخیر ۵۰ اندیشکده، پژوهشکده و مراکز اسلام پژوهی غربی را مطالعه کردیم و مجموعه رویکرد آن‌ها را جمع آوری کرده‌ایم که به زودی رونمایی می‌شود.

 

وی با اشاره به اینکه به صورت همزمان باید حرکت جبهه مقابل را بدانیم و نسبت به آن موضع گیری کنیم، مطرح کرد: این رویکرد در حوزه شکل گرفته است که پژوهش‌ها را به سمت نیازهای جامعه ببریم.

 

حجت الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی افزود: باید به نیازهای کف جامعه دسترسی داشته باشیم ولی متأسفانه سامانه شاخصی در این عرصه نداریم و اگر ابزار صداوسیما این بستر نیازسنجی را به معاونت پژوهش حوزه برساند سرمایه انسانی و مالی پژوهش را به سمت پاسخ به نیازهای حاکمیت می‌رسانیم.

 

منبع: خبرگزاری رسا

 

 

 

 

 

 

به گزارش سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، حجت الاسلام محمد ملک‌زاده[1] در نوشتاری به بررسی و نقد کتاب «عصر حیرت و امکان حکمرانی دینی در عصر غیبت» نوشته مهدی نصیری پرداخت که بدین شرح است:

 

 

چکیده
این نوشتار به بررسی و نقد کتاب «عصر حیرت و امکان حکمرانی دینی در عصر غیبت» تألیف آقای مهدی نصیری اختصاص یافته است. ادعای آقای نصیری در این کتاب را به‌اختصار می‌توان شامل این دیدگاه کلی دانست که در عصر غیبت و یا در عصر حضور غیر مبسوط الید و همراه با تقیه امام معصوم علیه‌السلام به‌ویژه وقتی‌که با سیطره تمدن ماتریالیستی و اومانیستی مدرن همراه می‌شود، نمی‌توان دولت و تمدنی در تراز دین محقق ساخت و حتی اگر هم در عصر غیبت بتوان یک حکومت دینی با محوریت ولایت‌فقیه تأسیس نمود، اما امکان تحقق تمدنی در حد مطلوب و قابل‌قبول که مبتنی بر آموزه‌های دینی مستنبط از قرآن و سنت باشد، وجود ندارد. این ادعا به همراه برخی از مهم‌ترین دیدگاه‌های آقای نصیری در کتاب عصر حیرت، ذیل چند عنوان در نوشتار حاضر مورد تحلیل و نقد قرار گرفته است.

 

مقدمه
معرفی و شرح‌حال مهدی نصیری
مهدی نصیری، متولد ۱۳۴۲ شهر دامغان، روزنامه‌نگار و نویسنده است. وی سابقه سردبیری و مدیرمسئولی نشریات متعدد ازجمله هفته‌نامه صبح، روزنامه کیهان و نشریه سمات را در سابقه خود دارد.

وی تحصیل دروس حوزوی را از سال ۱۳۵۴ در حوزه علمیه دامغان نزد پدر - که خود تحصیل‌کرده حوزه علمیه نجف بود - و دیگر اساتید آن حوزه آغاز کرد. در سال ۱۳۵۸ برای ادامه تحصیل عازم حوزه علمیه قم شد و تا سال ۱۳۶۶ دروس سطح حوزه را ادامه داد. در سال ۱۳۶۵ همکاری با مؤسسه مطبوعاتی کیهان را در قم آغاز و یک سال بعد برای ادامه همکاری به تهران رفت و به‌عنوان دبیر سرویس مقالات روزنامه کیهان کار مطبوعاتی را ادامه داد و مقالات متعددی در زمینه مسائل سیاسی و فرهنگی روز نوشت.

در سال ۱۳۶۷ سردبیری و سپس در سال ۱۳۷۰ مدیرمسئولی روزنامه کیهان به وی محول شد و تا سال ۱۳۷۴ در این سمت فعالیت نمود. در همین سال‌ها با آغاز درس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای به مدت دو سال در درس خارج ایشان نیز شرکت کرد و از نخستین افراد حلقه این درس تا سال ۷۳ محسوب می‌شد. در نیمه سال ۱۳۷۴ به همکاری با مؤسسه کیهان پایان داد و در اسفند همان سال نشریه سیاسی فرهنگی صبح را منتشر نمود. انتشار این نشریه تا سال ۱۳۷۸ ادامه یافت. نصیری در این سال به قم برگشت و ظاهراً درس خارج اصول و فقه را ادامه داد. او همچنین توانست کارشناسی ارشد حقوق خصوصی را در دانشگاه پیام‌نور با مدرک حوزوی معادل کارشناسی بگیرد.

نصیری در سال ۱۳۸۰ به معاونت سیاسی شورای سیاست‌گذاری ائمه جمعه سراسر کشور منصوب و تا سال ۱۳۸۴ در این سمت فعالیت کرد. در سال ۱۳۸۴ به‌عنوان معاونت فرهنگی دفتر نمایندگی رهبری در کشور امارات به این کشور رفت و سال ۱۳۸۸ با پایان مأموریت به کشور مراجعت کرد.

از این زمان به بعد استحاله فکری نصیری با ژست روشنفکری آغاز و کم‌کم به‌عنوان یکی از منتقدان و سپس مخالفان نظام جمهوری اسلامی ظاهر می‌شود. او حمایت از اعتراضات آبان ۱۳۹۸، همراهی با اغتشاشگران پاییز 1401، مخالفت با حجاب قانونی و حواشی ضد امنیتی دیگر را در پرونده خود دارد. وی در تیرماه 1402 با حضور بر سر مزار مهسا امینی، ضمن آغاز سخن خود با عبارت «به نام خداوند رنگین‌کمان» (نماد معروف هم‌جنس‌گرایان)، از مهسا امینی با القاب «حضرت مهسا» و «حضرت ژینا» نام برد و ضمن تکرار ادعای دروغ قتل و کشته شدن وی (توسط نظام جمهوری اسلامی) او را شهیدی خطاب کرد که «منشأ انقلاب زن، زندگی و آزادی در ایران شد»! و در انتها نیز «برای آزادی و آبادی ایران از روح این دختر کرد ایران» استمداد طلبید! نصیری در حالی از مهسا امینی به‌عنوان «شهید» نام می‌برد که خداوند در قرآن کریم این واژه مقدس را بر کسي اطلاق می‌کند که جانش را در راه خدا و اطاعت از احکام الهی داده‌ باشد نه کسي که در راه‌ مبارزه‌ با حکم خدا کشف حجاب کرده‌ و در این حال هم نه به صورت قتل بلکه به مرگ طبیعی مرده‌ است‌… .

مهدی نصیری علاوه بر نگارش مقاله و گفتگوهای مطبوعاتی، چند کتاب با عنوان‌های «اسلام و تجدد»، «فلسفه از منظر قران و عترت»، «جایگاه اجتماعی زن از منظر اسلام»، و نیز کتاب متفاوت دیگری با عنوان عصر حیرت را منتشر کرده است که موضوع این نوشتار بررسی و نقد کتاب «عصر حیرت» وی است. نصیری این کتاب را پس از عدم دریافت مجوز چاپ، سرانجام در سال ۱۳۹۸ به صورت الکترونیکی منتشر کرد. دغدغه فکری نصیری در این کتاب، مسئله امکان‌پذیری تشکیل حکومت اسلامی در عصر غیبت و دوران سیطره مدرنیته است که در ادامه به بررسی و نقد دیدگاه وی در این اثر خواهیم پرداخت.

 

گزارش اجمالی از کتاب عصر حیرت
این کتاب دارای هشت فصل به همراه چهار پیوست به ترتیب عناوین زیر است:

فصل اول: نقش انحصاری حجت معصوم خداوند در ارائه و اقامه دین به نحو مطلوب.

فصل دوم: عصر غیبت، عصر حیرت.

فصل سوم: عصر غیبت، عصر فروبستگی.

فصل چهارم: سقیفه، ضربه‌ای کاری و اساسی بر پیکر اسلام و زخمی التیام‌نیافتنی تا ظهور.

فصل پنجم: آخرالزمان، عصر ظلمت و تباهی.

فصل ششم: بروز اختلافات کلامی و فقهی و… بین فقهای شیعه دلیلی روشن بر حیرت در عصر غیبت.

فصل هفتم: سیطره مدرنیته، مانعی مضاعف بر سر راه تحقق تمدن اسلامی در عصر غیبت.

فصل هشتم: عصر غیبت، عصر بلاتکلیفی و حیرانی مطلق و قعود نیست.

در انتهای کتاب چهار پیوست به شرح زیر نگارش یافته است:

پیوست اول: بررسی روایات نفی قیام قبل از ظهور.

پیوست دوم: ظهور حضرت مهدی علیه‌السلام منوط به تحقق جامعه و تمدن تراز دین نیست.

پیوست سوم: فواید و نتایج این بحث.

پیوست چهارم: طرح چند سؤال و اشکال و پاسخ آن‌ها.

 

به‌طورکلی مطالب کتاب عصر حیرت به صورت یکدست نیست؛ بلکه گاه دارای تناقضاتی آشکار است. درحالی‌که بخشی از کتاب در رد حکومت دینی و ولایت‌فقیه است، بخشی دیگر از نظریه ولایت مطلقه فقیه دفاع می‌کند. مهدی نصیری در مقدمه کتاب با دفاع از این نظریه می‌گوید:

در عصر جدید و تلاش نظام‌های استعماری و تمامیت‌خواه مدرن برای تسلط بر عالم و گسترش بی‌وقفه هژمونی خود، دیگر به‌سادگی نمی‌توان از کناره‌گیری از حکومت سخن گفت و با استناد به تئوری ولایت‌فقیه در امور حسبه، از حفظ کیان دین و مذهب اطمینان حاصل کرد و لذا نظریه ولایت مطلق فقیه در روزگار کنونی، فارغ از ادله مستقل دیگری که به نفع آن وجود دارد، ضرورت آن ملموس می‌شود. [2]

وی سپس در تبیین ادعای اصلی و هدف خود می‌گوید:

ایـن دفتـر درصدد وارسـی و نقـد دیـدگاه «امـکان تحقـق تمـدن تـراز دیـن در عصـر غیبـت و روزگار ســیطره مدرنیتــه» اســت و بــر ایــن بــاور اســت کــه اکنــون دیگــر نمی‌توان به‌سهولت و بســاطت سال‌های قبـل و آغـاز انقـلاب، سـخن از تحقـق آرمان‌ها و ارزش‌ها و سـاخت جامعه‌ای بـا محوریـت موازیـن و احـکام دینـی بـه نحـو مطلـوب و رضایت‌بخش گفـت… این کتاب در پی آن است که این اندیشه و ذهنیت را که برای تحقق یک حکومت و جامعه و تمدن تراز دین، تفاوت چندانی بین وضعیت حضور انبیا و حجج معصوم الهی علیهم‌السلام و عدم حضور آنان وجود ندارد و غیبت امام معصوم مانعی جدی و اساسی در ایجاد و ساخت جامعه و حکومت تراز دین نیست و در عصر غیبت، در صورت قبضه قدرت سیاسی از سوی فقها، آنان از عهده این مهم در حدی مطلوب و قابل‌قبول برخواهند آمد، به پرسش و نقد بگیرد. [3]

وی سپس نتیجه می‌گیرد که در عصر غیبت و سیطره مدرنیته نمی‌توان انتظار تحقق حکومتی رضایت‌بخش در تراز دین داشت:

 

مـا در ایـن کتـاب بـا ارائـه چنـد فصـل نشـان خواهیـم داد کـه حضـور مبسـوط الیـد حجـت معصـوم ِ الهـی همـراه بـا حاکمیـت بـدون مانـع و همـراه بـا اقبـال مردمـی، شـرط اساسـی تحقق جامعـه و تمدنی اسـت کـه در آن احـکام و معیارهـا و ارزش‌های دینـی در حـدی مقبـول و رضایت‌بخش حاکـم و نافـذ و جـاری باشـد و بـدون چنیـن حضـور و حاکمیتـی، تحقـق جامعـه و تمدنـی در تـراز اسلام‌شناسی و فقـه موجـود و کنونـی شـیعه بـا همـه کاستی‌هایش که بتـوان مدعـی شـد شاخصه‌های یـک جامعـه دینـی رضایت‌بخش را در همـه عرصه‌های فـردی و جمعـی دارد نیـز قابل‌تحقق نیسـت… آنچـه درنهایت قابل‌تحقق اسـت ـ حتـی در شـرایط برپایـی حکومـت دینـی بـا محوریـت ولایت‌فقیه جامع‌الشرایط ـ نسـبتی محـدود و حداقلـی از دیـن و احـکام و ارزش‌های دینـی اسـت کـه بسـته بـه میـزان فعالیـت و تـلاش مؤمنان و نحـوه حکمرانـی فقیـه حاکـم، موفقیـت آن کـم و یـا زیـاد می‌شود. ضمـن این‌که در روزگار کنونـی، مانعـی دیگـر بـه نـام مدرنیتـه و تمـدن جدیـد غـرب وجـود دارد کـه ایـن نسـبت و تـوان را در قیـاس بـا دوران ماقبـل مـدرن، به‌شدت محـدود می‌کند. [4]

درمجموع ادعای مهدی نصیری در این کتاب را به‌اختصار می‌توان شامل این دیدگاه کلی دانست که در عصر غیبت و یا در عصر حضور غیر مبسوط الید و همراه با تقیه امام معصوم علیه‌السلام به‌ویژه وقتی‌که با سیطره تمدن ماتریالیستی و اومانیستی مدرن همراه می‌شود، نمی‌توان دولت و تمدنی در تراز دین محقق ساخت و حتی اگر هم در عصر غیبت بتوان یک حکومت دینی با محوریت ولایت‌فقیه تأسیس نمود، اما امکان تحقق تمدنی در حد مطلوب و قابل‌قبول که مبتنی بر آموزه‌های دینی مستنبط از قرآن و سنت باشد، وجود ندارد. مقصود نصیری از «تمدن در تراز دین» حکومت دینی حداکثری نیست؛ بلکه از نظر وی حتی حکومت دینی حداقلی مطلوب و رضایت‌بخش هم در عصر غیبت ممکن نیست؛ لذا می‌گوید:

مقصود از تمدن تراز دین که دست‌یافتنی نیست، تمدن مهدوی علیه‌السلام که بر اساس روایات، ابعادی بسیار شگفت از علم و معرفت و عدالت و معنویت در آن وجود دارد، نمی‌باشد… بلکه مقصود تمدنی مبتنی بر آموزه‌های دینی مستنبط از قرآن و سنت است که… هم در بعد نظری و هم در بعد عملی و سبک زندگی، متفاوت از تمدن‌های غیراسلامی و سکولار و ماتریالیستی باشد و کسانی که در متن چنین تمدنی تنفس و زندگی می‌کنند، از رضایت خاطری در حد مطلوب که تمنای مزایای دیگر تمدن‌ها و جوامع غیردینی را نداشته باشند برخوردارند و حضور موازین الهی و دینی را در ساحت‌های فردی و جمعی به‌روشنی حس می‌کنند. [5]

نصیری در خلال این ادعا، نکات دیگری نیز مطرح می‌کند که در ادامه به بررسی و نقد مجموع دیدگاه‌های وی در این کتاب خواهیم پرداخت.

 

بررسی و تحلیل
گرچه از نگاه بسیاری از اندیشمندان و پژوهشگران عرصه دینی، کتاب «عصر حیرت» ارزش علمی چندانی ندارد و نمی‌توان آن را محصول یک پژوهش علمی دانست؛ اما به دلیل هم‌سویی جریان روشنفکری سکولار با آن و تلاش برای شخصی‌سازی دین و عرفی گرایی در جامعه اسلامی، به بررسی و نقد نکات اصلی آن خواهیم پرداخت. در مجموع با مطالعه و بررسی کتاب عصر حیرت به نکاتی در نقد دیدگاه‌های مهدی نصیری می‌توان اشاره کرد:

 

1. تناقضات فکری
مطالب کتاب عصر حیرت دارای تناقضاتی آشکار است که به چند نمونه از آنها اشاره می‌شود:

الف) هرچند نویسنده در کتاب، ارتباط تفکر خویش را با تفکر حجتیه نفی می‌کند؛ اما به صورت طبیعی نتیجه تفکر تفکیکی وی همان دیدگاه انجمن حجتیه است. در واقع شاکله اصلی کتاب در نهایت به رد حکومت دینی و ولایت‌فقیه در عصر غیبت و پذیرش سکولاریسم منجر شده است؛ در حالی که نویسنده در مقدمه کتاب از نظریه «ولایت مطلقه فقیه» دفاع می‌کند!

ب) نویسنده از یک‌سو مدعی است به دلیل سیطره مدرنیته امکان تحقق حکومت دینی – هرچند حداقلی که مطلوب و مورد رضایت مسلمانان باشد – وجود ندارد و از سوی دیگر با تأکید بر وظیفه اصلاحگری در عصر غیبت می‌گوید:

این ادعا به‌هیچ‌وجه نافی وظیفه اصلاحگری در عصر غیبت و تلاش برای به دست‌گرفتن قدرت سیاسی در صورت امکان برای تحقق احکام و آرمان‌های دینی که مستند به آیات قرآنی، روایات و دلیل عقلی است و در روزگار کنونی می‌تواند دستاوردهای مهمی حتی در سطح منطقه‌ای و جهانی داشته باشد، نیست! [6]

در حالی که او در جای دیگر تأکید می‌کند در برابر سیطره مدرنیته عملاً هیچ کاری از حکومت اسلامی برنمی‌آید و حتی عبارات دیگر او نیز نشان می‌دهد که او معتقد است هیچ تلاشی هم در این خصوص نباید انجام داد! به عبارت دیگر، آقای نصیری از یک طرف ضرورت کوشش برای اصلاح جامعه در دوران غیبت امام معصوم را رد نمی‌کند و از طرف دیگر تلاش برای این اصلاح در عصر غیبت را کوششی نامشروع و از قبل شکست‌خورده می‌داند!

ج) آقای نصیری از یک‌سو عدم دسترسی به امام معصوم در عصر غیبت را موجب حیرت و سرگردانی می‌داند و به همین دلیل عصر غیبت را عصر حیرت می‌نامد و از سوی دیگر به گونه‌ای استدلال می‌کند که عصر حیرت شامل عصر حضور امام (ع) نیز می‌شود؛ چون بنا بر منطق وی در زمان حضور پیشوایان معصوم نیز آنان بسط ید نداشتند و به دلیل محدودیت‌های حاکمان جائر، همه مردم به امام دسترسی نداشتند؛ اگر هم دسترسی داشتند، به دلیل حاکمیت شرایط تقیه گاه امام نمی‌توانست حکم اصلی را بیان فرماید؛ بنابراین با این اوصاف بنا بر منطق آقای نصیری عصر حیرت فقط شامل عصر غیبت نیست؛ بلکه عصر حضور را هم در بر می‌گیرد.

د) نویسنده در بخشی از کتاب ادعای گزاف و بی‌اساسی مطرح می‌کند که دارای اشکالات عدیده‌ای است:

بعد از ختم نبوت و رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله، امت و علما و حاکمان آن بلوغی از خود نشان ندادند، بلکه به جز امامان و شیعیان همگی کمر به تحریف و تغییر دین بستند و تاریخ را وارد دوره‌ای از ظلمت و تاریکی و به تعبیر روایتی «بکماء، عمیاء و ظلماء» کردند. [7]

اولاً ادعای اینکه «همگی» علما و… «کمر به تحریف و تغییر دین بستند» ادعای نادرست و گزافی است. پیروزی نهضت انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی (ره) در عصر سیطره مدرنیته و تلاش قدرت‌های جهانی برای نابودی دین که منجر به گسترش دیانت و معنویت در جهان شد، تنها یک مورد از موارد نقض و بطلان این ادعاست.

ثانیاً باتوجه‌به اینکه امت، علما و حاکمان شیعه هم هستند، استثناکردن «شیعیان» دلیل دیگر بر تناقض‌گویی نویسنده است.

در مجموع این تناقضات را می‌توان محصول سطحی‌نگری آقای نصیری در افکار و ناتوانی وی از درک عمیق مقاصد اسلامی و عقل‌ستیزی دانست.

 

2. استحاله فکری
نصیری در مسائل مختلف نسبت به گذشته به‌وضوح دچار استحاله فکری شده است. موضوعی که خود وی نیز آن را تأیید می‌کند. در ادامه به برخی از مهم‌ترین موضوعاتی که نصیری اعتراف دارد در آنها تغییر عقیده داده است اشاره می‌کنیم:

1-2. اصل ولایت‌فقیه
نصیری خود اعتراف می‌کند موضع او نسبت به مسئله ولایت‌فقیه در مقایسه با گذشته دچار تغییرات اساسی شده است:

تا دهه ۸۰ بر این باور بودم که نظریه امام خمینی (ره) در باب ولایت‌فقیه، نظریه غالب در فقه شیعه و گویا در زمره آموزه‌های اسلام ناب است که آقای «امام»  خمینی (ره) احیاگر آن بود؛ اما با مطالعات بیشتر و نیز توجه به دیدگاه حیرت در عصر غیبت، به این جمع‌بندی رسیدم که اگرچه نمی‌توان این نظریه را بی‌اعتبار و غیرفقهی دانست و آن را در سطح دیگر نظریه‌هایی که در این باره در فقه مطرح شده، ندانست؛ اما اینکه تصور شود این نظریه نمایندگی از اسلام ناب را دارد و دیگر نظریه‌ها غیر ناب و التقاطی است، ادعای مستند و قابل‌قبولی نیست. [8]

انتقاداتی که نصیری به ولایت‌فقیه و جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی وارد می‌کند از پشتوانه نظری و علمی کافی برخوردار نیست؛ بلکه از جنس همان انتقادات سطحی و غیرعلمی است که گروه‌های مخالف نظام مدام تکرار می‌کنند. نصیری در حالی امروز در جبهه مخالفان نظام قرار گرفته و سخنان سطحی آنان را بر زبان می‌آورد که او در سال‌های متمادی، زمانی که شاگرد درس خارج فقه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای بود، دیدگاهی کاملاً متفاوت داشت.

2-2. سیاست خارجی
حوزه سیاست خارجی، یکی دیگر از موضوعاتی است که نصیری در این حوزه در مقایسه با گذشته با گردش ۱۸۰ درجه‌ای روبه‌رو شده است. او در این‌ رابطه می‌گوید:

ازجمله تغییر نگرش‌هایم مربوط به سیاست خارجی است که پیش‌تر مدافع سیاست خارجی سازش‌ناپذیر با آمریکا و سیاست‌های منطقه‌ای نظام بودم و فکر می‌کردم کوتاه آمدن ما منجر به نابودی و وابستگی مطلق به آمریکا و غرب خواهد شد، گرچه درعین‌حال مخالف مذاکرات برجام که می‌توانست به یک معامله برد - برد بینجامد نبودم. [9]

وی با یادآوری خاطرات گذشته خود درباره اعتقادش نسبت به آمریکاستیزی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، می‌گوید: «در دوران سردبیری کیهان، از گفتمان مسلط آمریکاستیزی به تبعیت از مواضع امام خمینی (ره) و رهبری که البته با فهم و تحلیل خودم نیز منطبق بود، دفاع می‌کردم». [10] نصیری گرچه سعی می‌کند این تغییر دیدگاه را ناشی از عواملی همچون مطالعات کلامی و تاریخی و توجه به دیدگاه‌های کارشناسان مختلف سیاست خارجی معرفی کند، اما عامل اصلی را باید در عنصر افراط و تفریط در افکار و اندیشه وی دانست.

3-2. جایگاه زن در اجتماع
نصیری امروز که این روزها ژست روشنفکری در مقوله‌های همچون آزادی حجاب و تساوی زن و مرد را به خود می‌گیرد، پیش از این مواضع کاملاً متفاوتی داشت، تا آنجا که در زمان مدیرمسئولی کیهان حتی حاضر به انتشار تصویر مادام کوری بی‌حجاب در روزنامه نبود و چاپ تصویر این شیمی‌دان لهستانی را منوط به محجبه کردن آن نمود! [11] نصیری همچنین نسبت به مسئله حجاب در بخش دوم کتاب جایگاه اجتماعی زن از منظر اسلام که با عنوان «پرده‌نشینی یا حضور گسترده اجتماعی زن» نگاشته است، حتی نگاه متدینین را که بر حضور اجتماعی زنان تأکید دارند، مورد نقد قرار داده و معتقد بر پرده‌نشینی حداکثری است: «زنان باید به طور حداکثری پرده‌نشین باشند و از اختلاط، هم‌صحبتی و معاشرت با نامحرمان، خودداری کنند؛ حتی با حفظ حجاب و رعایت مسائل، بهتر است در خانه بمانند و به شوهرداری بپردازند و حتی برای نماز جماعت هم از منزل خارج نشوند و در پستوی خانه نماز بخوانند»! وی در بخش دیگری از این کتاب با عنوان «ولایت، قضاوت و مدیریت زنان»، نظر کسانی را که حضور زن در اجتماع را یک اصل و وظیفه می‌دانند، به‌وضوح رد می‌کند و جامعه و مردان را از حضورِ بدون مصلحت زنان در بیرون از خانه و سپردن امور به آن‌ها، بر حذر می‌دارد و با انتساب ادعای خود به آیات و روایات می‌گوید: «تصدی مناصب و مشاغل و حضور گسترده اجتماعی زن، با توصیه مطلق آن‌ها به استقرار در خانه منافات دارد؛ جز موارد محدود و خاصی که شرع، خروج از خانه را برای زن مباح، مستحب یا واجب می‌داند». [12]

با وجود این دیدگاه‌های افراطی درباره ممنوعیت حضور زنان در اجتماع، امروز وی گرفتار تفریط شده و معتقد به  آزادی کامل زنان در عرصه اجتماع حتی بدون حجاب است!

3. برتر بینی تمدن‌های غیراسلامی از تمدن اسلامی
ریشه تفکرات نصیری در کتاب عصر حیرت را می‌توان ناشی از این اشتباه بزرگ دانست که وی، مدرنیته و تجدد را نهضت بلامنازع در قرن بیستم و تمدن غرب را «تمدنی مسلط و بلارقیب و یا با رقبایی ضعیف» تصور می‌کند:

مقصودمان از مدرنیته و تجدد، جریان و نهضتی فلسفی و فرهنگی است که بذرهای نظری آن از حدود قرن پانزده میلادی در اروپا ریخته شد و در ادامه به اکتشاف علوم و فنون و ابزاری جدید پرداخت و ساختارهای نوین اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی و سیاسی را شکل داد و مستقر کرد و به پشتوانه آن‌ها در قرن نوزده میلادی، دامنه تأثیرات و آموزه‌های خود را توسعه داده و… در قرن بیستم میلادی، به تمدنی مسلط و بلارقیب و یا با رقبایی ضعیف تبدیل گردید. [13]

نصیری چنان مرعوب و یا مقهور زرق و برق تمدن غربی است که نمی‌خواهد یا نمی‌تواند رقیبی برای آن تصور کند؛ شاید وی آن قدر که غرب را در قالب روشنفکری شناخته، اسلام را به‌درستی نشناخته است؛ اطلاعات و شناخت تاریخی او از صدر اسلام و حکومت‌های نبوی و علوی تا دوره معاصر و انقلاب اسلامی بسیار ناقص است؛ از این رو مدعی است در عصر مدرنیته امکان تحقق تمدنی در حد مطلوب و قابل‌قبول که مبتنی بر آموزه‌های دینی مستنبط از قرآن و سنت باشد، وجود ندارد؛ سوگیری‌های ناقص آقای نصیری از تاریخ اسلام و اینکه پیروز‌های بزرگ تمدن اسلامی را آشکارا نادیده می‌انگارد، سبب گردیده تا وی تمدن اسلامی را آن چنان نحیف تصور کند که با غولی که او از تمدن غربی در ذهن خود ساخته است، نتواند رقابت کند! این رویکرد نصیری به وضوح ناشی از انفعال وی در برابر فرهنگ و تمدن منحط غرب و چشم بستن بر روی ضعف‌ها و بحران‌های گسترده و شکست‌های پی در پی مدرنیته است و در واقع یکی از اشکالات اساسی کتاب عصر حیرت، مربوط به همین نگاه منفعلانه نصیری به تجدد و مدرنیته است. مولف در این کتاب نقاط ضعف و خلأهای مدرنیته، به‌ویژه موانعی که انقلاب اسلامی در جهت ناکامی غرب در پروژه‌های جهان‌خواری ایجاد کرده را نادیده می‌گیرد. این در حالی است که شمار کثیری از نخبگان غربی هم به افول غرب اذعان دارند و نقش انقلاب اسلامی را در این افول، مهم توصیف می‌کنند. نظریه‌پردازانی همچون فوکویاما که سال‌ها پیش با برترانگاری تمدن غرب، نظریه پایان تاریخ را ارائه داده بودند، امروز با ‌صراحت به بطلان این نظریه اذعان نموده‌اند. از این رو امروز حتی اندیشمندان غربی نیز مدرنیته را دیگر رقیب قدرتمندی در برابر تمدن اسلامی نمی‌دانند.

4. سکولاریسم و دین ستیزی
غرق شدن آقای نصیری در تمدن غربی و توهم بلامنازع بودن آن، وی را عملاً به سمت مخالفت با اجرای احکام اسلامی، سکولاریسم، نسبی‌گرایی و در نهایت دین ستیزی سوق داده است. تأکید وی بر ناممکن بودن فهم دین و رازآلودگی حیات، به نسبی‌گرایی، شخصی‌سازی دین، اسلام حداقلی و عرفی گرایی ختم می‌شود. او در این کتاب فقط معتقد به عدم امکان اجرای احکام اسلامی در عصر سیطره مدرنیته نیست؛ بلکه در نهایت هر گونه تلاش برای اجرای احکام اسلامی در عرصه اجتماعی را نیز تخطئه می‌کند. بعلاوه منش رفتاری نصیری در وقایع مختلف نیز نشان می‌دهد او اساساً اعتقادی به اجرای احکام الهی از سوی حکومت اسلامی ندارد. حمایت زبانی و رفتاری او از اغتشاشگران پاییز 1402 که هدفی جز زیر پانهادن حکم الهی حجاب و ترویج فحشا و بی‌بندوباری در جامعه اسلامی ایران را نداشتند، به این معناست که او نه فقط معتقد به عدم امکان اجرای احکام الهی در عصر غیبت است که عملاً خواستار لغو احکام الهی و مخالف صریح اجرای قوانین شریعت از سوی حکومت اسلامی است.

5. دشمنی با نظام اسلامی
رویکرد دین ستیزانه نصیری وی را به مخالفت و دشمنی با نظام جمهوری اسلامی سوق داده است. از این رو وی با چشم بستن بر روی دستاوردهای عظیم نظام جمهوری اسلامی در عرصه‌های مختلف، از هر فرصتی برای ناکارآمد نشان دادن این نظام و نا امید کردن مردم از همراهی با جمهوری اسلامی استفاده می‌کند و در نهایت نتیجه می‌گیرد این ناکارآمدی نه فقط معلول سوء مدیریت‌های مسئولان که ناشی از عدم توانمندی حکومت دینی (در مقایسه با دموکراسی غربی) است:

در قبل و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، اغلب درباره جامعه‌سازی اسلامی به‌گونه‌ای سخن رفته و وعده داده شده است که مردم در انتظار ساخت جامعه‌ای اسلامی در حدی که توضیح داده شد، بوده و هستند و بسیاری از عدم تحقق آن پس از چهل سال، دچار سرخوردگی و انفعال شده‌اند. درحالی‌که این سؤال مطرح است که آیا اساساً امکان تحقق چنین جامعه و تمدنی حتی در سطح جامعه ایران وجود داشته و جمهوری اسلامی مکلف به آن بوده است؟ و آیا همه نقایص موجود، معلول سوء سیاست‌ها و سوءمدیریت‌ها است و یا آنکه بخش قابل‌توجهی از آن مربوط به مانعی است که رفع آن‌ها از عهده مسئولان و اسلام‌شناسان موجود ساخته نیست… [14]

وی همچنین در یکی دیگر از یادداشت‌های خود با عنوان «دین‌ستیزی یا اصلاح دین؟» به دنبال اثبات این ادعا است که تجربه حکومت دینی در ایران ناموفق بوده است. از نگاه وی مشکل اصلی اینجاست که حکومت دینی در ایران خود را با مدرنیته منطبق نکرده است…!

ادعای ناموفق بودن تجربه حکومت دینی در ایران از سوی آقای نصیری در حالی است که وی آشکارا دستاوردهای عظیم انقلاب اسلامی در طول چهار دهه گذشته را به‌رغم مخالفت‌های گسترده دشمنان و کارشکنی‌های قدرت‌های جهانی نادیده می‌گیرد؛ دستاوردهای بزرگی را که دوست و دشمن به آنها اعتراف نموده‌اند و در موضوعات متعدد موجب شگفتی جهانیان واقع شده است: استقلال در تصمیم‌گیری، حفظ تمامیت ارضی کشور و رساندن ایران به عزّت و کرامت لایق خود؛ اثبات توان ایستادگی در برابر زورگویان و سلطه‌طلبان جهانی؛ ارتقای جایگاه ایران در جهان و پیشرفت‌های گسترده علمی که در برخی موضوعات ایران را در جایگاه اول جهان قرار داده است، بخشی از موفقیت‌های حکومت دینی در ایران است.

6. انکار جامعیت و جهان‌شمولی دین اسلام
نصیری حکومت اسلامی در عصر غیبت به‌ویژه دوره سیطره مدرنیته را ناتوان از رقابت با مدرنیته می‌داند. این ادعا در واقع به معنای عدم‌پذیرش جامعیت و جهان‌شمولی دین اسلام است. بر اساس اصول جامعیت و جهان‌شمولی دین اسلام، این دین به عنوان خاتم ادیان آسمانی برای تأمین کل نیازهای مادی و معنوی بشر در تمام اعصار تا روز قیامت تعیین گردیده است؛ دین پیامبر اسلام - خاتم انبیا الهی – طبق آموزه‌های تردیدناپذیر اسلام، دین همه ‌تاریخ، همه ‌زمان‌ها و همه ‌نسل‌ها است. از اين رو مخاطبان غالب احكام اسلامي و قوانين قرآني همه انسان‌ها در همه زمان‌ها و مكان‌ها هستند و پيامبر اسلام (صلی‌الله عليه و آله و سلم) به‌عنوان آخرين سفير الهي و فرستاده رحمت براي همه جهانيان به پيامبري بر انگيخته شده و براي همه جوامع به عنوان بشير و نذير و رحمت معین گردیده است. [15]

 

7. درک نادرست از امامت
نصیری یکی از مهم‌ترین دلایل سرگردانی عصر غیبت را جریان شوم سقیفه می‌داند که به اعتقاد وی موجب خارج شدن کامل اسلام از مسیر اصلی خود شد و تا ظهور امام مهدی (عج) هم دیگر به مسیر خود بازنمی‌گردد: «با سقیفه، این شوم‌ترین حادثه تاریخ بشری، قطار اسلام از ریل خارج شد و این قطار جز با ظهور بقیه الله الاعظم ارواحنا لتراب مقدمه الفداء بر ریل خود قرار نخواهد گرفت». [16]

مکتب شیعه، جریان سقیفه را بدون تردید یک انحراف در مسیر خلافت می‌داند؛ اما هرگز معتقد به خروج کامل و دائمی اسلام از مسیر خود تا زمان ظهور نیست؛ زیرا خلافت و حکومت جزئی از امامت است نه مساوی با آن. جریان سقیفه انحراف در خلافت بود؛ ولی امامت در مسیر اصلی خود قرار داشت و هرچند بدون حکومت، در مسیر صحیح حرکت کرد و این حرکت با وجود فقهای جامع الشرایط در عصر غیبت هم استمرار یافت و هرگز متوقف نگردید؛ بنابراین چون «حکومت» مساوی با همه «امامت» نیست بلکه یکی از وجوه آن به شمار می‌رود، با غصب حکومت از ائمه (ع) به هیچ وجه کار امامت تعطیل نشد و ائمه (ع) در انجام مأموریت خود متناسب با شرایط جدید عمل نموده و تداوم حیات اسلام اصیل را تضمین کردند.

8. برداشت غلط از اختلافات علمی فقها
در کتاب عصر حیرت، اختلاف فقها دلیل ناکارآمدی فقه و ناتوانی فقها از پاسخگویی به نیازهای جامعه و نظام اسلامی دانسته شده است. این استدلال به دلایل متعدد نادرست است:

اولاً نویسنده در برجسته کردن اختلاف علمی فقها افراط نموده است. چنانچه حجم فتاوای مورد اتفاق و مورد اختلاف فقها مقایسه شوند، آشکار می‌شود که موارد اختلاف چندان زیاد نیست. برجسته کردن اختلافات همواره از سوی دشمنان اسلام و با هدف بی اعتماد کردن مسلمانان به فقها و علمای اسلام انجام شده است.

ثانیاً وجود اختلاف به میزان معقول در هر علمی طبیعی و اجتناب‌ناپذیر است. اندیشمندان علوم مختلف در طول تاریخ همواره با یکدیگر اختلاف داشته‌اند. در میان اندیشمندان مدرنیته نیز که آقای نصیری مدعی سیطره آن در این عصر است و تصور می‌کند هیچ فرهنگ، تمدن و نظامی را توان رقابت با آن نیست، اختلافات بسیاری وجود دارد. علم اجتهاد نیز از این قاعده مستثنی نیست و اختلاف میان علما همواره در فروع دین اجتناب‌ناپذیر بوده است.

ثالثاً اختلافات علمی نه‌تنها مذموم نیست، بلکه مایه رشد و تقویت علوم و جلوگیری از رکود علمی است. رشد فقهی امروز محصول اختلافات و تبادل آرای گوناگون فقها است که با اجتهاد در متون دینی، ابواب متعدد فقهی را مطابق با نیازهای روز جوامع سامان داده‌اند.

رابعاً همان گونه که اختلافات علمی در علوم مختلف پزشکی، مهندسی، و… موجب اختلال جدی در زندگی روزمره جوامع و تحیر و بلاتکلیفی انسان‌ها نگردیده است، اختلافات علمی فقها در فروع دین هم موجب تحیر جدی مسلمانان نخواهد شد؛ بلکه هر کس بر اساس کارشناس مورد قبول خود در فروعات دینی عمل نموده و مسیر خود را پیدا می‌کند.

9. ناامیدی فزاینده به اصلاح امور
در سراسر کتاب عصر حیرت، یأس و ناامیدی فزاینده به اصلاح امور مشاهده می‌شود. ناامیدی که از ذهن ناآرام آقای نصیری سرچشمه گرفته، تنها می‌تواند جامعه اسلامی را با رویکردی عافیت طلبانه به سمت سکون، سازش و تسلیم در برابر دشمنان اسلام سوق داده و با نابودسازی تعمدی تمدن اسلامی، عرصه را به تمدن و فرهنگ منحط غربی واگذارد. این در حالی است که ناامیدی در اسلام مورد نکوهش و مذمت است. از منظر قرآن کریم ناامیدی از ویژگی کافران بر شمرده شده است. (سوره یوسف، 87) یأس و ناامیدی در روایات اسلامی، ناشی از وسوسه‌های شیطانی و از گناهان کبیره‌ای توصیف شده که در دل رسوخ می‌کند و انسان را از تلاش و کوشش باز می‌دارد. امام صادق (ع) در روایتی درباره مذمت ناامیدی می‌فرماید: «مِنْ أَکْبَرِ الْکَبَائِرِ عِنْدَ اللَّهِ الْیَأْسَ‏ مِنْ‏ رَوْحِ‏ اللَّهِ، وَ الْقُنُوطَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّه»‏؛ بزرگ‌ترین گناهان کبیر نزد خدا، یأس از روح‌الله و ناامیدی از رحمت و نیکی خداست».[17] در حالی که بر اساس منابع اسلامی، امیدواری موهبتی از جانب خداوند به انسان‌های مؤمن است تا هیچ گاه از تلاش باز نایستند،[18] ناامیدی موجب سکون و سازش توصیف شده است. قرآن کریم با سرزنش قاعدین و سازشکاران، مسلمانان را برای دفاع از مردان و زنان و کودکان مستضعف در برابر دشمنان فرامی‌خواند:

«و ما لَکُم لا تُقاتِلونَ فی سَبیلِ اللَّهِ وَالمُستَضعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالوِلدانِ الَّذینَ یَقولونَ رَبَّنا أَخرِجنا مِن هذِهِ القَریَةِ الظّالِمِ أَهلُها وَاجعَل لَنا مِن لَدُنکَ وَلِیًّا وَاجعَل لَنا مِن لَدُنکَ نَصیرًا»؛ «چرا در راه خدا و (در راه) مردان و زنان و کودکانی که (به دست ستمگران) تضعیف شده‌اند، پیکار نمی‌کنید؟! همان افراد (ستمدیده‌ای) که می‌گویند: پروردگارا! ما را از این شهر که اهلش ستمگرند، بیرون ببر! و از طرف خود، برای ما سرپرستی قرار ده! و از جانب خود، یار و یاوری برای ما تعیین فرما»[19]

از دیدگاه قرآن کریم ناتوانی در برابر دشمنان، توجیه قابل‌قبولی برای سازش با ستمگران نیست؛ از این رو خداوند با وعده جهنم برای سازش‌کاران می‌فرماید:

«إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِکَةُ ظَالِمِی أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قَالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِیهَا فَأُولَئِکَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِیرًا»؛ «آنان که فرشتگان، جانشان را در حالی که ظالم به خود بوده‌اند می‌گیرند، از آنها پرسند که در چه کار بودید؟ پاسخ دهند که ما در روی زمین مردمی ضعیف و ناتوان بودیم. فرشتگان گویند: آیا زمین خدا پهناور نبود که در آن هجرت کنید؟! و مأوای ایشان جهنم است و آن بد جایگاه بازگشتی است».[20]

در مجموع به نظر می‌رسد بخش عمده‌ای از افکار پریشان امروز آقای نصیری که در تضاد با اندیشه‌های گذشته اوست، ناشی از همین ناامیدی است؛ لذا او در عباراتی متناقض و ناهماهنگ اعلام می‌کند:

بنده هیچ امیدی به بهتر شدن وضع حجاب در این ‎جامعه ندارم. بنده هیچ امیدی به اینکه بانکداری بدون ربا داشته باشیم ندارم. بله، می‎تواند نرخ سود پایین بیاید و باید برای این تلاش کنیم. این نظام آموزشی از آغاز تا پایانش در حد زیادی غیردینی است. البته می‎توان برای اصلاح نسبی آن کار‌‎هایی کرد و باید هم کرد؛ اما تحقق نظام آموزشی تراز دین رؤیای بی‎تعبیر است. همین الآن بسیاری از شاخص‌‌‎های فرهنگی و اجتماعی شما رو به سقوط و افول بیشتر است؛ مثل طلاق، مثل فردگرایی و فرار از ازدواج، مثل افزایش پرونده‌‌‎های قضایی و خیلی چیز‌‎های دیگر.[21]

10. عدم توجه به جایگاه ولی‌فقیه به‌عنوان نایب امام معصوم در عصر غیبت
نصیری عصر غیبت را به دلیل فقدان حضور امام معصوم (ع) عصر حیرت و سرگردانی مسلمانان می‌داند؛ در حالی که این ادعا ناشی از عدم توجه به جایگاه ولایت‌فقیه و نیابت او از امام معصوم (ع) در عصر غیبت است. فلسفه غیبت، آماده شدن جامعه اسلامی برای پذیرش امام معصوم و اطاعت بی چون و چرا از اوست. عصر غیبت، با توجه به تمهیداتی که ائمه علیهم‌السلام در عصر حضور اندیشیدند و جامعه را برای قرار گرفتن در چنین شرایط و موقعیتی آماده نمودند، عصر حیرت و سرگردانی نیست. البته خلأهای ناشی از فقدان امام معصوم (ع) در عصر غیبت و محدودیت‌هایی که این فقدان برای جامعه اسلامی در دستیابی به دولت، جامعه و تمدن اسلامی به وجود می‌آورد را نمی‌توان انکار کرد؛ اما این بدان معنی نیست که شارع مقدس فکری برای عصر غیبت نکرده و اجتماع مسلمین را بدون سرپرست در تحیر و سرگردانی رها کرده باشد؛ برخلاف حکمت الهی و قاعده لطف است که مردم عصر غیبت بدون حامی و سرپرست به حال خود واگذار شوند. مراجعه به روایات متعدد نشان می‌دهد مهم‌ترین دلیل تعیین فقهای جامع‌الشرایط هر عصر به عنوان نایبان عام معصومین علیهم‌السلام و امر به رجوع مردم به آنان از سوی ائمه برای اجتناب از حیرت و سرگردانی جامعه اسلامی در عصر غیبت بوده است. در توقیع معروف امام زمان (عج) که اسحاق بن يعقوب از محمد بن عثمان عمري نایب خاص امام عصر (عج) می‌خواهد آن را به دست آن حضرت برساند، یکی از سؤالات درباره وظیفه مردم در مواجهه با مسائل مختلف در عصر غیبت است؛ امام عصر (عج) در پاسخ تکلیف مردم را به‌وضوح بیان می‌فرماید: «و اما الحوادث الواقعة فارجعوا فيها الي رواة حديثنا فانهم حجتي عليكم و أنا حجت‌الله عليهم»؛ «و اما در پيشامدهاي زمانه، به راويان حديث ما رجوع كنيد كه آنان حجت من بر شمايند و من حجت خدا بر ايشانم». [22] امام خميني (ره) در تبيين مفهوم «حوادث واقعه» مي‌فرمايد:

منظور از «حوادث واقعه» كه در اين روايت آمده، مسائل و احكام شرعيه نيست. نويسنده نمي‌خواهد بپرسد: درباره مسائل تازه‌اي كه براي ما رخ مي‌دهد چه كنيم؟ چون اين موضوع جزو واضحات مذهب شيعه بوده است و روايات متواتره دارد كه در مسائل بايد به فقها رجوع كنند. در زمان ائمه اطهار علیهم‌السلام هم به فقها رجوع مي‌كردند و از آنان مي‌پرسيدند. كسي كه در زمان حضرت صاحب الزمان عج الله تعالی فرجه الشریف باشد و با نواب اربعه روابط داشته باشد و به حضرت نامه بنويسد و جواب دريافت كند، به اين موضوع توجه دارد كه در فرا گرفتن مسائل به چه اشخاصي بايد رجوع كرد. منظور از «حوادث واقعه» پيشامدهاي اجتماعي و گرفتاري‌هايي بوده كه براي مردم و مسلمين روي مي‌داده است. [23]

ایشان سپس در تبیین واژه «حجت» آن را امري می‌داند كه بر اساس آن احتجاج مي‌شود: «حجت‌الله كسي است كه خداوند او را براي انجام اموري قرار داده است و تمام كارها، افعال و اقوال او حجت بر مسلمين است. اگر كسي تخلف كرد بر او احتجاج (و اقامه برهان و دعوي) خواهد شد». [24]

بنابراين، «حجت خدا»، نماينده اوست و حجت امام عصر عج الله تعالی فرجه الشریف نيز نماينده او خواهد بود و اين نمايندگي و حجيت چنان كه در متن توقيع است برای رفع حیرت و سرگردانی مردم در حوادث واقعه است.

نکته دیگر اینکه برخلاف دیدگاه آقای نصیری که معتقد است «مراجعه به فقها در عصر غیبت و تقلید از اجتهادات و استنباطات آنان، از باب ضرورت و ناگزیر بودن و عدم دسترسی به حجت معصوم است»،[25] مراجعه به فقهای دینی برای رفع مشکلات و نیازهای دینی و اعتقادی جامعه مسلمین، سنتی است که از صدر اسلام و در زمان حضور پیامبر اکرم (ص) و سپس سایر ائمه علیهم‌السلام به امر الهی رواج داشته است. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: «وَمَا کانَ الْمُومِنُونَ لِینْفِرُوا کافَّه‌ فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کلِّ فِرْقَه مِنْهمْ طَائِفَه لِیتَفَقَّهوا فِی الدِّینِ وَلِینْذِرُوا قَوْمَهمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیهمْ لَعَلَّهمْ یحْذَرُونَ»؛ «سزاوار نيست كه همة مؤمنان (به جهاد) رهسپار شوند، پس چرا از هر گروهى از ايشان دسته‌اى كوچ نمى‌كنند تا در دين فقيه شوند و هنگامى كه به سوى قوم خويش بازگشتند، آنان را بيم دهند تا شايد آنان (از گناه و طغيان) حذر كنند». [26]

بر اساس این آیه، پیامبر و ائمه (ع) با وجودی آنکه خود در میان مردم حضور داشتند و دسترسی به آنان هم امکان‌پذیر بود، نمایندگانی از فقها را به مناطق گوناگون جهان اسلام جهت رفع نیاز مسلمین اعزام می‌کردند و این شاگردان ائمه با توجه به اینکه فقیه بودند، با استفاده از قرآن و سنت و سطحی از اجتهاد، پاسخگوی بخش مهمی از پرسش‌های مردم مناطق مختلف جهان اسلام بودند. این سنت از یکسو با گسترش قلمرو جهان اسلام، و از سوی دیگر افزایش محدودیت‌ها برای ائمه (ع) به‌مرور افزایش یافت و در عصر غیبت هم به شکل قاعده‌مند‌تری استمرار یافته است. در این باره به روایات متعدد دیگری درباره رجوع به ولی‌فقیه در عصر غیبت جهت رفع ابهامات و تحیرات اجتماعی استناد شده است. در این روایات درباره فقها با عناوینی همچون دژهای اسلام[27]، خلفای پیامبر[28] و… نام برده شده است. در روایت دیگر از امام حسین (ع) آمده است: «أَنَّ مَجاري الْأُمُورِ و الْأَحْكامِ عَلَي أَيْدِي الْعُلَماءِ بِاللّهِ الأُمَناء عَلَي حَلالِهِ وَ حَرامِهِ»؛ «همانا مجاري امور و احكام در دست عالمان به [احكام] خدا و امينان بر حلال و حرام اوست». [29]

بنابراین، با توجه به این همه روایات و اینکه در دوران غیبت از طریق مراجعه به فقهای اسلام، امکان فهم دین و دستیابی به اصول، عقاید و احکام اسلامی و نیز آشنایی با اخلاق اسلامی و نحوه مواجهه با مسائل مستحدثه برای مسلمانان امکان‌پذیر است، تحیر و سرگردانی مردم - آنچنان‌که آقای نصیری به نادرستی از آن سخن به میان می‌آورد - منتفی است و بدین ترتیب بنیان و اساس دیدگاه آقای نصیری که عصر غیبت را بر مبنای آن «عصر حیرت» نامیده هم فرومی‌پاشد.

نتیجه‌گیری
کتاب «عصر حیرت» در حالی مورد استقبال و هم‌سویی جریان روشنفکری سکولار قرار گرفته که به دلیل استحاله فکری نویسنده، افراط و تفریط‌ها و تناقضات و تضادهای عملی وی، فاقد ارزش علمی و پژوهشی است. آقای نصیری در این اثر، آن‌چنان مرعوب و مقهور زرق و برق تمدن غربی است که نمی‌خواهد یا نمی‌تواند رقیبی برای آن تصور کند؛ در واقع وی آن قدر که غرب را در قالب روشنفکری شناخته، اسلام را به درستی فهم نکرده است؛ اطلاعات و شناخت تاریخی او از صدر اسلام و حکومت‌های نبوی (ص) و علوی (ع) تا دوره معاصر و انقلاب اسلامی بسیار ناقص است؛ اطلاعات ناقص آقای نصیری از تاریخ اسلام و نادیده‌انگاشتن پیروز‌های بزرگ تمدن اسلامی از یکسو و مرعوب شدن وی از تمدن غربی سبب گردیده تا وی تمدن اسلامی را آن چنان نحیف تصور کند که با غولی که او از تمدن غربی در ذهن خود ساخته است، نتواند رقابت کند. انفعال آقای نصیری در برابر تمدن غربی و توهم بلامنازع بودن آن، وی را عملاً به سمت مخالفت با اجرای احکام اسلامی، سکولاریسم، نسبی‌گرایی و در نهایت دین ستیزی و دشمنی با نظام اسلامی سوق داده است. از این رو وی با چشم بستن بر روی دستاوردهای عظیم نظام جمهوری اسلامی در عرصه‌های مختلف، از هر فرصتی برای ناکارآمد نشان دادن این نظام و ناامید کردن مردم از همراهی با جمهوری اسلامی استفاده می‌کند تا این ادعای نادرست خویش را که «حکومت اسلامی در عصر غیبت به‌ویژه دوره سیطره مدرنیته ناتوان از رقابت با مدرنیته است» به اثبات رساند.

آقای نصیری عصر غیبت را در حالی به دلیل فقدان حضور امام معصوم (ع) دوره سرگردانی مسلمانان می‌داند که به طور آشکار جایگاه ولایت‌فقیه و نیابت او از امام معصوم (ع) در عصر غیبت را نادیده می‌انگارد و عصر غیبت را با وجود تمهیداتی که ائمه در عصر حضور اندیشیدند و با تعیین فقهای جامع‌الشرایط هر عصر به‌عنوان جانشینان خود، جامعه را برای قرار گرفتن در چنین موقعیتی آماده نمودند، عصر حیرت می‌نامد!

در مجموع به نظر می‌رسد بخش عمده‌ای از افکار پریشان امروز آقای نصیری که در تضاد با اندیشه‌های گذشته اوست، ناشی از یک ناامیدی فزاینده به اصلاح امور در عصر غیبت و احساس عدم امکان تقابل با مدرنیته است. ناامیدی که از ذهن ناآرام آقای نصیری سرچشمه گرفته، تنها می‌تواند جامعه اسلامی را با رویکردی عافیت طلبانه به سمت سکون، سازش و تسلیم در برابر دشمنان اسلام سوق داده و با نابودسازی تعمدی تمدن اسلامی، عرصه را به تمدن و فرهنگ منحط غربی واگذارد.

فهرست منابع
قرآن کریم

ابن شعبه الحرانى، ابومحمد الحسن، تحف‌العقول من آل الرسول علیهم‌السلام، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1363ش.

امام خمینی، سید روح‌الله، ولایت‌فقیه و حكومت اسلامى، موسوعة الإمام الخميني، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، ج 21، 1434ق.

دیلمی، حسن بن محمد، أعلام الدین فی صفات المؤمنین، قم، مؤسسه آل‌البیت، 1408ق.

شيخ صدوق، ابوجعفر ابن بابویه قمی، عيون اخبار الرضا، دارالكتب الاسلاميه، 1377 ق.

شيخ صدوق، ابوجعفر ابن بابویه قمی، کمال‌الدین و تمام النعمة، تهران، مؤسسه نشر اسلامى، 1416 ق.

شيخ صدوق، ابوجعفر ابن بابویه قمی، معانى الاخبار، قم، مؤسسه النشر الاسلامى، 1361ش.

کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، قم، دارالحدیث، 1429ق.

کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تهران: انتشارات دار‌الثقلین، 1390ش.

نصیری، مهدی، جایگاه اجتماعی زن از منظر اسلام، تهران، انتشارات صبح، 1381ش.

نصیری، مهدی، عصر حیرت؛ جستاری کلامی پیرامون حکمرانی فقهی و تمدن‌سازی اسلامی در عصر غیبت و سیطره مدرنیته، تهران: مکتبه الصدیقه الشهیده، ۱۳۹۸ش.

https://akharinkhabar.ir/analysis/9594573

https://www.farsnews.ir/news/14020128000045

https://www.farsnews.ir/news/13930726001134

 [1] عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، Email: malekzadeh1350@gmail.com

[2] مهدی نصیری، عصر حیرت؛ جستاری کلامی پیرامون حکمرانی فقهی و تمدن سازی اسلامی در عصر غیبت و سیطره مدرنیته، تهران: مکتبه الصدیقه الشهیده، ۱۳۹۸، ص 11.

[3]  مهدی نصیری، عصر حیرت، ص 11-12.

[4] مهدی نصیری، عصر حیرت، ص 13.

[5] مهدی نصیری، عصر حیرت، ص 18.

[6] مهدی نصیری، عصر حیرت، ص 18.

[7] مهدی نصیری، عصر حیرت، ص 137.

[8] https://akharinkhabar.ir/analysis/9594573

[9] https://akharinkhabar.ir/analysis/9594573

[10] https://akharinkhabar.ir/analysis/9594573

[11] https://www.farsnews.ir/news/14020128000045

[12] ر.ک: مهدی نصیری، جایگاه اجتماعی زن از منظر اسلام، تهران، انتشارات صبح، 1381ش.

[13] مهدی نصیری، عصر حیرت، ص 170.

[14] مهدی نصیری، عصر حیرت، ص 18-19.

[15] - آيات متعددي از قرآن كريم بر جهان‌شمولي اسلام و فراگيري خطاب‌ها و احكام آن دلالت دارد:

«و ما ارسلناك الا كافهً للناس بشيراً و نذيراً» (سباء، آيه 28).

«تو را به پيامبري نفرستاديم، مگر براي همه مردم مژده دهنده و بيم دهنده»

«يا ايها الناس اني رسول الله اليكم جميعا» (اعراف،‌ آيه 158)

«اي مردم! من فرستاده خدا بر همه شما هستم»

«و ما ارسلناك الا كافه للناس بشيرا و نذيرا» (سباء،‌ آيه 28)

«تو را به پيامبري نفرستاديم مگر براي همه مردم مژده دهنده و بيم دهنده»

«تبارك الذي نزل الفرقان علي عبده ليكون للعالمين نذيرا» (انبياء، آيه 107)

«بزرگ و بزرگوار است كسي كه اين فرقان را بر بنده خود فرو فرستاد، تا جهانيان را بيم دهنده باشد»

«يا ايها الناس اعبدوا ربكم» (بقره، آيه 21)

«اي مردم! پروردگارتان را بپرستيد»

«يا ايها الناس كلوا مما في الارض حلالاً طيباً و لا تتبعوا خطوات الشيطان انه لكم عدو مبين.» (بقره / 168)

«اي مردم! از آن چيزهاي پاكيزه و حلال كه در زمين است بخوريد و دنباله‌روي شيطان نباشد كه دشمن آشكار شماست.»

و …..

[16] مهدی نصیری، عصر حیرت، ص 93.

[17] محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی، الکافی، قم، دارالحدیث، ج‏4، 1429ق، ص472.

[18] پیامبراکرم (ص) در روایتی می‌فرماید: «الْأَمَلُ رَحْمَةٌ لِأُمَّتِی وَ لَوْ لَا الْأَمَلُ مَا رَضَعَتْ وَالِدَةٌ وَلَدَهَا وَ لَا غَرَسَ غَارِسٌ شَجَراً»؛ «امید و آرزو رحمت است براى امت من و اگر آرزو نبود ما در بچه‌‏اش را شیر نمى‏‌داد و باغبان نهالى نمى‏‌کاشت». (حسن بن محمد دیلمی، أعلام الدین فی صفات المؤمنین، قم، مؤسسه آل‌البیت، 1408ق، ص295).

[19] نساء، 75.

[20] نساء، 97.

[21]https://www.farsnews.ir/news/13930726001134

[22] شيخ صدوق، كمال الدين و تمام النعمة، تهران، مؤسسه نشر اسلامى، 1416 ق، ص 484.

[23] امام خمینی،  ولايت فقيه و حكومت اسلامى، موسوعة الإمام الخميني، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، 1434ق، ج 21، ص 83-88.

[24] همان.

[25] مهدی نصیری، عصر حیرت، ص 142.

[26] توبه، 122.

[27] «… الْمُؤْمِنينَ الْفُقَهاءَ حُصُونُ الْإِسْلامِ كَحِصْنِ سُورِالْمَدينَةَ لَها»؛ «… مؤمنان فقيه دژهاي اسلام‌اند؛ همچون دژهاي باروي شهر براي آن شهر» (اصول کافی، ج4، ص 30)

[28]در روایتی از رسول خدا (ص) آمده است: «اَللّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفايي، ثلاث مرات، قيل له: وَ مَنْ خُلَفائكَ؟ قال: اَلَّذين يَأْتُونَ مِنْ بَعْدي وَ يَرْوُونَ اَحاديثي وَ سُنَّتي فَيُعَلِّمُونَها النّاسَ مِنْ بَعْدي»؛«رسول خدا صلي الله عليه و آله سه بار فرمود: خداوندا، خلفاي مرا رحمت نما؛ به ايشان گفته شد: خلفاي شما چه كساني‌اند؟ فرمود: آنان كه پس از من مي‌آيند و احاديث و سنت مرا روايت مي‌كنند و پس از من آن را به مردم مي‌آموزند». (شيخ صدوق، عيون اخبار الرضا، دارالكتب الاسلاميه، 1377 ق، ج 2، ص 37؛ شيخ صدوق، معانى الاخبار، قم، مؤسسه النشر الاسلامى، 1361، ص 374).

[29] ابومحمد الحسن ابن شعبه الحرانى، تحف العقول من آل الرسول عليهم السلام، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ص 237.

 

 

منبع: خبرگزاری رسا

 

 

 

 

1ـ بازشناسی نقش روش‌های‏ پژوهش علوم انسانی و اجتماعی در نظریه‌پردازی و تحول نظری علم
2ـ تحلیل کاربست روش‏‌های پژوهش علوم انسانی و اجتماعی
3ـ تبارشناسی روش‌های پژوهش علوم انسانی و اجتماعی
4ـ ظرفیت‌های میان‌رشته‌ای و فرارشته‌ای روش‌های پژوهش در علوم انسانی، اجتماعی، تجربی و هنر
5ـ رویکردها، مفاهیم و روش‌های پژوهش نوین در علوم انسانی و اجتماعی
6ـ ظرفیت‌ها، کاربردها و چالش‌های روش‏‌های پژوهش دیجیتال در علوم انسانی و اجتماعی
7ـ بررسی ظرفیت‌های فناورانه روش‌های پژوهش علوم انسانی و اجتماعی در راستای سیاستگذاری

 

تاریخ های مهم

 تاریخ ارسال چکیده
30 مهر 1402

زمان اعلام چکیده مقالات برگزیده
30 آبان 1402

مهلت ارسال اصل مقاله
20 آذر 1402

اعلام نتایج به سخنرانان
15 بهمن 1402

تاریخ برگزاری همایش
29 بهمن1402

 

آدرس سایت: https://www.ihcs.ac.ir/rmconference/fa
 
 
 
 

 

 

 

 

چکیده

در این مقاله به بررسی «نقش نماز درتحکیم خانواده از دیدگاه آیات و روایات» پرداخته شده است.  بی تردید، احکام الهی و آموزه های آسمانی برای پرورش نهال وجود و درخت طوبای جان آدمی است تا او را از عالم پایین و ناچیز طبیعت، به سوی عوالم برتر سیر دهد و به مقام برین قرب و وصال دوست نائل گرداند؛ از جمله این آموزه ها نماز است که از مبتلا شدن افراد به روزمرگی و مادیات جلوگیری می­کند. به همین دلیل شناسايی تاثیرات نماز به عنوان بزرگ ترين عبادت و مهم­ترين سفارش انبياء و شناخت اهميت نماز، در ایجاد سلامت فردی و اجتماعی اثرات زیادی به همراه خواهد داشت؛ به همین دلیل هدف تحقیق حاضر با روش کتابخانه­ای، توصیفی-تحلیلی و به صورت کاربردی، پاسخگویی به این پرسش است که از منظر آیات و روایات نقش نماز درتحکیم خانواده چیست؟ نتایج تحقیق نشان داد که نماز در بعد معنوی با ایجاد روح معنویت، محبت، بخشندگی، اتحاد و انسجام، جمع گرایی و التزام به حقوق خانواده و در بعد مادی با افزایش رزق و روزی و ایجاد برنامه­ريزي و تدبير بین اعضای خانواده باعث تحکیم این نهاد می‌شود.

واژگان کلیدی:تحکیم، خانواده، نماز

 

 

محقق: زهرا جلیلی

تابستان 1402

 

 

 

 

 

 

همزمان با نام نویسی داوطلبان تحصیل در حوزه‌های علمیه خواهران سراسر کشور، پذیرش طلبه خواهر در مقطع سطح 3 رشته «مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی» توسط مدرسه علمیه عالی کوثر شهرستان فردیس  تا ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰2 انجام خواهد شد.

 

شیوه تحصیل در مقطع سطح ۳ رشته «مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی» به صورت حضوری و تمام وقت خواهد بود و سنجش داوطلبان از طریق شرکت در آزمون کتبی روز جمعه 12 خرداد ۱۴۰2 و مصاحبه علمی بعد از فرایند قبولی و پذیرش در ازمون انجام خواهد شد. علاقه مندان می‌توانند جهت دریافت دفترچه راهنمای پذیرش، و نام نویسی به آدرس paziresh.whc.ir در بازه زمانی تعیین شده مراجعه نمایند.

 

همچنین داوطلبان تحصیل در این رشته، از طریق تماس تلفنی 02636551090 و یا به صورت حضوری با مراجعه به معاونت آموزش حوزه علمیه عالی کوثر واقع در فردیس، فلکه چهارم، خیابان 40 شرقی، روبه روی مخابرات، ثبت نام خود را تکمیل نمایند.

 

برای دانلود دفترچه کلیک نمایید

 

 

 

 

 

 

 

 

آن مقدار که به کنش ‏های جوارحی ما مسلمانان و به‌طور خاص ما شیعیان برمی ‏گردد، زیست مؤمنانه، مساوی سنت‏ های فقهی و عبادی است؛ یعنی پاره‏ای از مناسک عبادی و سنت ‏های فقهی که به کنش‏ های ما (اعم از کنش ‏های عبادی و غیرعبادی، مانند معاملات) صورت و سامان دینی می‏ دهد؛ یعنی یا توجیه دینی برای ما فراهم می‏ کند یا راهنمایی می‏ کند یا با احکام تکلیفی و وضعی روشن می‏کند که ما چه باید بکنیم و درباره موضوعات مختلف چه حکمی باید بدهیم. بنابراین فقه در اینجا نقش کانونی پیدا می‏کند و هر چند سنت‏ های مناسکی و عبادی ما همه لزوماً در درون فقه، سامان نمی‏ یابد اما بخش مهمی از آن معطوف به همین بخش عبادی (مانند نماز، روزه و احکام آنها) است که شامل رابطه بین خدا و خلق و مباحث میان مؤمنان می ‏شود. باید ببینیم که در اینجا و بنابر زیست مؤمنانه به همین معنای اول (باورهایی که به پاره‏ای از افعال جوارحی و جوانحی ضمیمه می‏شوند و فقه، متکفل ساماندهی آنها است) با چه مشکلاتی روبرو هستیم.

 

اگر تصور کنیم فقه به‌معنای متعارف در میان ما وجود نداشت، یا ما به‌عنوان مؤمنان و کسانی که نگران زیست مؤمنانه هستیم، به سنت فقهی در همه زمینه‏ های عبادی و غیرعبادی دسترسی نداشته باشیم، بلاتکلیفی ما صرفاً معرفتی نیست، بلکه بلافاصله احساس می‏کنیم که چیزی از زیست ایمانی ما و از تکلیفی که بر گردن ما است کسر شده و مؤمن بودن و نجات ما به‌عنوان مؤمن، اولاً مشروط به این است که به این احکام واقف باشیم و ثانیاً قربة الی الله به آنها عمل کنیم. در این نقطه، در جهان جدید با چه مشکلاتی مواجه می‏شویم؟

سرّ این رابطه که به آن رابطه «تقلید» گفته می‏شود و در حوزه فقه سامان می‏ یابد چیست؟ سرّش این است که باید بتوانید به طریقیت تقلید اعتماد داشته باشید؛ یعنی احراز کنید تکلیفی را که خداوند بر شما قرار داده، از راه تقلید و به شما عرضه می‏شود، کشف و سپس به آن عمل می ‏کنید. پس مرجع تقلید شما با «استفراغ وسع» و در نهایت سعی و توانی که می‏توانست بذل کند، به این احکام رسیده و شکل، احکام و حدود آن را تعیین کرده است. این سخن، بیرون‏ فقهی و تحلیل درجه‏ دوم دینی نیست بلکه در باب اجتهاد و تقلید، این امور از اولیاتی است که گفته می‏شود و مشترک میان همگان است؛ یعنی در این زمینه کمتر اختلافی دیده می ‏شود.

 

اگر کسی این طریقیت را احراز نکند، تقلید حرام است. چون تقلید به‏ خودی‏ خود موضوعیت ندارد، بلکه شما تقلید می‏ کنید تا از طریق آن به حکم خداوند واقف شوید و به آن عمل کنید؛ یعنی به تکلیفی که به گردن شما بار شده و ذمه شما را مشغول کرده آگاه شوید و از طریق ادای آن، ذمه خود را رها کنید و در روز جزا نزد خداوند حجتی داشته باشید. بهانه‏ ها، زمینه‏ ها و شواهدی در این طریقیت رخنه می‏کند. امروزه دلائل، شواهد و در بدبینانه‏ ترین حالت، بهانه‏ های بسیاری داریم که مقلدان را دچار شک می‏کند که آیا حکمی که مرجع تقلید استخراج کرده، روشمند و منضبط است، یا به‏ درستی استخراج شده یا خیر؛ آیا واقعاً تکلیف من را بیان و عیان می‏کند یا نه. در حالی که در گذشته چنین نبود، بلکه این زمینه‏ ها در دوران جدید به‏ وفور فراهم گردیده است. برای روشن شدن مطلب، به چند نمونه اشاره می‏کنیم و آنگاه به بحث بعدی منتقل می‏شویم.

 

- در مباحث الفاظ و دلالت‏های لفظی اولیه که ریشه در نظریه‏ های ذهن و زبان، زبان‏شناسی، نظریه‏ های ذهن (Theories of mind) و نظریه‌های کنش (Theories of action) و رابطه نیت و عمل دارد، فارغ از مباحث فقهی، اجتهادی و تقلید و با صرف‏نظر از نوع دیانت، دامنه‏ ای بسیار گسترده، شلوغ و فراخ از این نظریه ‏ها و تئوری‏ ها در کیفیت تعبیر مقاصد ما در قالب‏ های زبانی گشوده شده است و نشان می ‏دهد که در مراجعه به یک متن، اجزای آن را چگونه باید باز کنیم، لایه‏ های مختلف آن را با توجه به زمینه و زمانه شکل‏ گیری‏ اش چطور بفهمیم، حاشیه و متن آن و رابطه بین مقصد گوینده و مؤلف با این تعابیر را چگونه فهم کنیم، این رابطه دوسویه را چگونه به کانتکست مربوط به مخاطب بالمباشره (که این متن‏ها خطاب به او شکل گرفته) منتقل سازیم، چگونه می‏توان این زمینه ‏ها را مطابق با زمانه دیگری که زمانه ما است، ترجمه کرد و به آن انتقال داد، و این دلالت‏ ها در این انتقال، چه تغییراتی می‏کنند؛ آیا دست ‏نخورده باقی می ‏مانند یا گرفتار تحولاتی می‏شوند؟

دریایی از ابهام و در عین حال گره‌گشایی، صورت‏ بندی‏ های مختلف و نظریه‏ های رقیب و بدیعی درباره همه این امور وجود دارد و از همه ساده‏ تر اینکه نظریه های تطابقی ذهن و زبان، وجود مابازاء برای هر لفظی در جهان خارج، و استفاده از لفظ در معنای حقیقی، مشروط بر منطبق بودن بر دلالت ما وضع له (دلالت اولیه) و تشخیص موارد انصراف و از این دست مطالب است. در اینجا چه اتفاق افتاده است؟ 

 

فقهای اوائل و مؤسس از اواخر قرن دوم تا قرن چهارم که تحول اساسی شکل گرفته و سپس در مراحل بعدی (تمام این چارچوب‏ ها کمتر دچار تحول بنیادین شده، اما دائماً لایه‏ های جدید به آن اضافه می‏شود) در زمان خود به آخرین نظریه ‏های ذهن و زبان مسلط بوده ‏اند؛ یعنی وقتی وارد عرصه اجتهاد می‏ شدند و آیات و روایات را می‏خواندند و سعی در فهم آنها و استخراج دلالت‏ های‌شان داشتند، کارشان را در مقدمات نظری پیشادینی به‏ خوبی انجام داده بودند؛ چون دنیای شلوغی از نظریات پیشِ روی آنها نبوده، بلکه به همین نظریات ذهن و زبانی که در زمان آنها آخرین دستاوردهای بشری در این زمینه بود مراجعه می‌کردند و چیزی فراتر از آن وجود نداشت. همه متکلمان و فقهای ما با متن و لفظ سروکار داشتند و باید تکلیف خود را با آنها مشخص می‏کردند. البته فراتر از مباحث الفاظ، مسائل بسیار پیچیده ‏تر و نظریه ‏ها، تئوری‏ ها و آشوب‏ ناکی سرگیجه ‏آوری وجود دارد، که به آن نمی‏ پردازیم. این نکات که مطرح شد حداقل نیازها برای مراجعه ساده به متن، قرائت آنها و فهمیدن‌شان است که حتی در این حداقل گریزناپذیر دچار مشکل هستیم و زیست مؤمنانه امروز دشوار شده است. 

 

وضعیت امروز فقها چنان است که سنت‏ های اجتهادی و تقلیدی ما اموری پیچیده نیست و همه ما کمابیش چه به‌عنوان مقلد، چه به‌عنوان مجتهد و چه به‌عنوان شاهد ماجرای تقلید و اجتهاد، از دور و نزدیک با متن و حاشیه سروکار داریم و می‏دانیم چه رخ می‏دهد. در این زمینه یک چیز مسلم است و آن اینکه فقهای ما یا به‌کلی از دگردیسی و دگرگونی‏ های نظریه‏ های زبان بی‏ خبرند یا از آنها آگاه‌اند اما آنها را چندان مرتبط با کار اجتهاد نمی ‏بینند و یا از آنها مطلع‌اند و آنها را خطرناک و اجنبی می‏ دانند و مزاحم ادبیات اجتهاد می‏شمارند و اتفاقاً حفظ سنت سلف و آنگاه شهرت‏ های فتوایی را وظیفه خود می‏دانند. البته گاهی ذهن‌شان به نتایج دیگری متمایل می شود، اما شهرت‏ های فتوایی برای آنان اصل راهنما است که سبب می‏شود دائماً جلوی خروج از معیار و پیش نهادن اجتهادهای جدی را بگیرند؛ یعنی هم در مطرح کردن اجتهاد جدید جلوی خود را می‏گیرند و هم در برابر اجتهادهای جدیدی که مطرح می‏شود مقاومت می‏کنند؛ لذا فرقی نمی‏کند که در کدام یک از این سه صنف باشند.

 

واقعیت این است که به‌علل مختلف، نظریه‏ های ذهنی و زبانی جاری در روزگار ما مدخلیتی در جریان اجتهاد و تقلید، و کشف احکام در موضوعات اجتماعی ندارد. در صورتی که در قرون چهارم، پنجم و ششم (که بنیادهای فقه -و بعدها اصولی که می‏شناسیم- ریخته می‏شود) وسع علما همان چیزی بود که در اختیار داشتند و اگر در چهار گوشه زمین هم جستجو می‏کردید، بهتر از آن وجود نداشت؛ یعنی در سنت حقوقی، سنت فقهی-حقوقی مسیحی و یهودی، سنت‏های فلسفی مشایی یا سنت‏های منطقی-فلسفی رقیب نیز بهتر از آن موجود نبود. البته اصول ما در قیاس با فقه، نسبتاً متأخر است و در قرون اولیه شکل‏گیری‏ اش نه‏ تنها مختصر بلکه مجمل بوده و بعدها گسترش و تفصیل یافته و خود به علم فوق‌العاده فربهی تبدیل شده که برخی از فقهای بزرگ از تورم آن نالان‌اند. 

 

در قرون یاد شده، علما برداشتی عمومی داشتند که با بهترین نظریه‏ های ذهن و زبان در زمان خودشان تناسب داشت و بنابراین به نظر می‏رسد که آنان تکلیف خود را به‌خوبی ادا می‏کنند؛ چون «لا یکلف الله نفسا الا وسعها» و وسع آنان نیز در همین حد بود، اما با مقایسه وضعیت امروز ما با وضعیت آن روز فقیهان بزرگ، ملاحظه می‏شود که امروز به هیچ روی دانش و کاربست دانش مربوط به اجتهاد در حدود وسع نیست؛ چون وسع امروز دامنه‏ ای بسیار فراخ یافته که در سراسر آن دیگر آن نظریه‏ های ذهنی و زبانی قرون سوم، چهارم، پنجم و ششم جایگاهی ندارد. این بدین معنا نیست که آن نظریه‏ ها از مد افتاده باشد، بلکه نقض شده است و از صافی نقادی عبور نکرده، لذا خلل‏ هایش چنان آشکار شده که امروزه کسی سراغ آنها را نمی‏گیرد. مثلا امروزه ذهن مانند آینه تلقی نمی ‏شود و زبان حامل بیطرف به شمار نمی‏رود، بلکه این حامل طرفدار، صرفاً کارش این نیست که بسان یک کبوتر نامه ‏رسان پیامی را برساند، بلکه به‌محض اینکه زبان می‏خواهد ذهن ما را به ذهن دیگران حمل کند، در معنای آن محموله دست به دخل و تصرف می‌زند و همین که به ذهن دیگری می‏رسد، آینه‏ وار به تلقی آن نمی‏ پردازد، بلکه در آن دخل و تصرف می‏کند. بنابراین دیالکتیکی دائمی بین حامل و محمول، پیام و حامل آن در جریان است و از اینجا است که برای فهم مکانیزم مخاطبه، فهم مکانیزم فهم متن و مانند آن، الگوهای رقیب و بدیل بسیاری شکل گرفته که هیچ یک به‌خوبی از عهده دیگری برنمی‏ آید؛ لذا نظریه غالب هم وجود ندارد، اما به هر حال با یکدیگر به چالش می‏پردازند، از یکدیگر می‏ آموزند، ایرادهای یکدیگر را آشکار می‏سازند و همدیگر را پیراسته و پیراسته‏ تر می‏ گردانند. 

 

اگر در گذرگاه تقلید، من و شما که در موضع مرجعیت نیستیم، آگاه شویم که نظریه ‏های ذهن و زبان موجود که در مقام استخراج احکام فقهی و تکالیف فقهی ما استفاده می‏شود از کار افتاده و تاریخ مصرف‌شان گذشته و معتبر نیست، یعنی برای فهم این منابع و متون کارآمد نیست -چون بر محفوظاتی استوار است که به انواع روش ‏ها و در ترازهای مختلف نقض شده- تردید اساسی به ذهن و دل‌مان راه پیدا می‏کند که حاصل چنین اجتهادی، آیا می‏تواند کاشف از امر و نهی خداوند و شارع باشد؟ آیا من به تکلیفم عمل می‏کنم؟ در این صورت به‌محض ضمیمه شدن آن به این حکم اصولی و عقلی که «تقلید صرفاً طریقیت دارد و اگر طریقیت نداشته باشد دیگر هیچ موقعیتی ندارد»، موجب تردید در ما می‏شود و چنانچه این تردید در طریقیت، روشمند و معنادار باشد، مطابق بنیان‏های همان فقه و اصولی که عملیات تقلید و اجتهاد را در چارچوب آن صورت می‏دهید، بر شما حرام است که تقلید کنید؛ چون شکی روشمند کرده‌اید یا ظنّ قوی دارید بر اینکه از طریق تقلید به حکم خدا پی نمی‏برید. این سرفصلی اساسی در دشواری‏ های دیانت و زیست مؤمنانه در زمان ما است.

 

هدف علم فقه بر حسب تعاریف مختلف از این علم، بیش از یک چیز نیست و آن این است که مؤمنان از تکلیفی که خداوند بر آنها بار کرده بریء‏الذّمه شوند؛ یعنی از طریق عمل به فقه، حجتی حاصل کنند که در روز جزا نزد خدا ارائه دهند و اگر مورد سؤال قرار گرفتند بتوانند ادعا کنند که به تکلیف خود عمل نموده‏اند. در واقع، کار فقه، بریء‏الذّمه کردن مکلفان است و اگر این مکلفان به هر طریقی نتوانند ادای وظیفه‏ای را که علم فقه برای‌شان تعیین کرده احراز کنند (چون در این صورت، علم فقه موضوعیت ندارد)، اولاً تقلید بر آنان حرام است، ثانیاً نشستن در موضع اجتهاد کاری آسان نیست؛ یعنی اگر مسئله را از سوی اجتهاد و مرجعیت فقهی ببینید، خواهید دید که کار در آنجا هم بسیار دشوار می‏شود؛ بدین معنا که اگر ده قرن پیش می‏خواستید اجتهاد کنید و آنگاه رساله ‏ای بنویسید که دربرگیرنده همه تکالیف واجب است و تکلیف شما را روشن می‏کند و مقلدان و مکلفان را در صورت عمل به محتوای آن بریء‏الذّمه می‏کند، کاری نسبتاً آسان داشت؛ چرا که می‏ توانست مقدمات را به‌شکل معناداری حاصل کند و استفراغ وسعی که در استنباط احکام بر مجتهد، لازم است به کار گیرد و همه مقدمات را فراهم آورد تا به احکام -چنانکه در وسع بشری می‏توان فهم کرد- برسد و آنها را در اختیار مکلفان قرار دهد. این کار در هزار سال گذشته نسبت به امروز عملی آسان بود، ولی امروز به‏ محض اینکه بخواهید به سراغ قرآن، متون، احادیث، سنت‏ های فقهی و سنت‏ های روایی و تفاسیر موجود از قرآن و متون روایی بروید، با خندقی بزرگ مواجه می‏شوید که پر کردن آن آسان به نظر نمی‏رسد و به هیچ روی نمی‏توانید در مقام اجتهاد و کشف مجتهدانه احکام، از منسوخ شدن نظریه ‏های ذهن و زبان قرن چهارم تغافل کنید. 

امروز با اتفاقی که در علوم شناختی رخ داده و ماهیت زبان را چیزی دیگر می‏فهمیم، نمی‏توانیم زبان را چنان فهم کنیم که پیشینیان ما می‏فهمیدند. بنابراین مسئله دلالت و مسئله حجیت به‌طور کلی و به‌تبع آن معنای حجیت، عوض می‏شود چون اصلاً صورت‏بندی مسئله تغییر می‏کند و نمی‏توان از اینها تغافل کرد. اما به محض اینکه بخواهید آنها را صورت‏بندی نو کنید، مستلزم این است که در معرکه آراء در این زمینه‏ها غوطه بخورید. 

 

اینها مقدماتی ‏ترین گام‏هایی است که برداشتن آنها امروز واقعاً نیاز به جگر شیر، عمری بسیار بابرکت، ذهنی فوق‌العاده و تحصیلات بسیار متمرکز، گرفتن آب از سرچشمه و قدرت نقادی بسیار تیز و باریک‏ بینانه دارد. به علاوه که در دورانی زندگی می‏کنیم که اصطلاحاً «دوران دولت-ملت‏ها» و «دوران پساملت‏ها» است؛ یعنی دولت ملی (National states) شکل گرفته است که انواع تجربه ‏ها را از سر گذرانیده و حالا به دورانی نزدیک می‏شویم که «دوران پسا دولت ملی» نام گرفته است.

 

 

پدیدآور : استاد محمد مهدی مجاهدی

منبع :http://www.andishedini.com